Κείμενο
Ι. Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Η εναλλακτική επίλυση των διαφορών (ΕΕΔ), λειτουργώντας συμπληρωματικά προς την κλασική πολιτική δίκη, δεν εξαντλεί τη σημασία της, αποκλειστικώς, στη διευκόλυνση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη εν ευρεία εννοία. Παράλληλα, μολονότι τα πλεονεκτήματά της δεν είναι πάντοτε αυτονόητα, η εν λόγω διαδικασία λειτουργεί ως κρίσιμος δείκτης ωριμότητας της εσωτερικής αγοράς· τούτο διότι η αποτελεσματικότητα των οικείων μηχανισμών ΕΕΔ αντανακλά αμέσως το βαθμό εμπιστοσύνης των καταναλωτών και συμβάλλει αποφασιστικά στην επίτευξη της λειτουργικής ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς.
Υπό το πρίσμα αυτό, η νέα Οδηγία (ΕΕ) 2025/2647 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 16ης Δεκεμβρίου 2025 δε συνιστά απλώς μια τεχνική αναθεώρηση της παλαιότερης Οδηγίας 2013/11 για την εναλλακτική επίλυση καταναλωτικών διαφορών (Οδηγία ΕΕΚΔ), η οποία αποτελούσε
Σελ. 1057 έως σήμερα τον πυρήνα της συναφούς νομοθετικής πρωτοβουλίας του ενωσιακού νομοθέτη. Αντιθέτως, σηματοδοτεί μια μεταστροφή πολιτικής. Η Ένωση φιλοδοξεί να μεταβεί από ένα καθεστώς απλής διαθεσιμότητας μηχανισμών ΕΕΔ σε ένα καθεστώς ενεργητικότερης προώθησης της συμμετοχής στις διαδικασίες, ψηφιακής προσαρμογής και στοχευμένης διεύρυνσης του πεδίου εφαρμογής του κρίσιμου νομοθετικού πλαισίου. Κύριος στόχος της ως άνω παρέμβασης δεν είναι η αναδόμηση της υφιστάμενης αρχιτεκτονικής, αλλά η άρση δομικών εμποδίων που παρέμειναν άλυτα, με απώτερο σκοπό τη διασφάλιση της πρόσβασης των καταναλωτών σε υψηλής ποιότητας μηχανισμούς ΕΕΔ.
Ειδικώς για την ελληνική έννομη τάξη, η οποία είχε εναρμονιστεί προς τους κανόνες της αρχικής Οδηγίας ΕΕΚΔ δυνάμει της ΚΥΑ 70330οικ./2015, το ζήτημα αποκτά συγκεκριμένο ρυθμιστικό αντίκρισμα. Η ως άνω ΚΥΑ, στο πρότυπο της Οδηγίας ΕΕΚΔ, έθεσε το γενικό πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής, των ορισμών, της αρμόδιας αρχής, των ποιοτικών απαιτήσεων των φορέων ΕΕΔ, καθώς και των θεσμοθετημένων υποχρεώσεων ενημέρωσης των προμηθευτών. Εντούτοις, ο Έλληνας νομοθέτης περιορίστηκε τότε στη σχεδόν αυτολεξεί μεταφορά του ευρωπαϊκού κειμένου, γεγονός που άφησε σε εκκρεμότητα ζητήματα τα οποία η πάροδος του χρόνου και η ραγδαία ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας κατέστησαν πλέον έκδηλα. Υπό τα δεδομένα αυτά, η νέα Οδηγία επιβάλλει τροποποιήσεις που διατρέχουν οριζόντια το κανονιστικό οικοδόμημα της ΚΥΑ, υπερβαίνοντας τις απλές παραπομπές ή τις αμιγώς γλωσσικές προσαρμογές. H σχετική υποχρέωση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, αν ληφθεί υπόψη ότι η πράξη προσαρμογής στο εθνικό δίκαιο πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έως την 20ή Μαρτίου 2028, με έναρξη εφαρμογής των οικείων μέτρων την 20ή Σεπτεμβρίου 2028.
Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συμβάλει στη διερεύνηση της σχετικής προβληματικής, προσεγγίζοντας κριτικά και κατά κεφάλαιο τις αναγκαίες αναμορφώσεις. Εν προκειμένω, δεν αρκεί η απλή διαπίστωση των ρυθμίσεων που χρήζουν τροποποίησης· το κρίσιμο ερώτημα που ανακύπτει είναι πώς η εθνική πράξη προσαρμογής δύναται να εκπληρώσει λειτουργικά τις επιταγές του ενωσιακού νομοθέτη, αποφεύγοντας τον σκόπελο μιας αμιγώς τυπικής εναρμόνισης. Προς τούτο, μετά την εξέταση της διεύρυνσης του πεδίου εφαρμογής της ΚΥΑ (ΙΙ), θα ακολουθήσει η ανάλυση της ενεργητικής προώθησης της συμμετοχής στην ΕΕΔ (ΙΙΙ), της αναδιάταξης της διαδικασίας ΕΕΔ και της συναφούς αναμόρφωσης της πληροφόρησης του καταναλωτή (IV), της διασυνοριακής συνδρομής μετά την κατάργηση της πλατφόρμας Ηλεκτρονικής Επίλυσης Διαφορών (ΗΕΔ) (V), καθώς και των ποιοτικών απαιτήσεων, της κατάρτισης και της εποπτείας των φορέων ΕΕΔ (VI). Η μελέτη θα ολοκληρωθεί με ορισμένες τελικές συνθετικές παρατηρήσεις (VII).
ΙΙ. Η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της ΚΥΑ
Κατά τη ρητή διατύπωση του άρθρου 2 της ΚΥΑ 70330οικ./2015, το πεδίο εφαρμογής της περιορίζεται σε διαδικασίες εξωδικαστικής επίλυσης συμβατικών διαφορών αποκλειστικώς μεταξύ προμηθευτή εγκατεστημένου στην Ευρωπαϊκή Ένωση και καταναλωτή κατοίκου της Ένωσης. Η επιλογή αυτή του Έλληνα νομοθέτη αποτελούσε πιστή μεταφορά του αρχικού ενωσιακού πλαισίου και, ειδικότερα, του άρθρου 2 της Οδηγίας 2013/11. Εντούτοις, το ρυθμιστικό αυτό πλαίσιο αναμορφώνεται με την πρόσφατη Οδηγία 2025/2647, η οποία διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών, προκειμένου να καταλαμβάνει, υπό αυστηρές ωστόσο προϋποθέσεις, και τις καταναλωτικές διαφορές με εμπόρους εγκατεστημένους σε τρίτες χώρες. Συγκεκριμένα, η τροποποιητική Οδηγία παρεμβάλλει νέα παράγραφο 1α στο άρθρο 5 της Οδηγίας 2013/11, κατά την οποία τα κράτη μέλη οφείλουν να διευκολύνουν την πρόσβαση των καταναλωτών που διαμένουν στην επικράτειά τους σε διαδικασίες ΕΕΔ για την επίλυση διαφορών με εμπόρους τρίτων χωρών και να διασφαλίζουν ότι οι διαφορές αυτές μπορούν να υποβληθούν σε φορέα ΕΕΔ, κατόπιν κοινού αιτήματος του καταναλωτή και του εμπόρου τρίτης χώρας.
Θα πρέπει στο σημείο αυτό να υπογραμμιστεί ότι η υπαγωγή των διαφορών αυτών στον θεσμό της ΕΕΔ προϋποθέτει αναγκαίως ότι ο έμπορος τρίτης χώρας «κατευθύνει τις δραστηριότητές του» προς το κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του καταναλωτή (άρθρο 4 παρ. 1 στοιχ. στα΄ της Οδηγίας 2013/11, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 σημ. 2 της Οδηγίας 2025/2647). Η έννοια της «κατεύθυνσης», εναρμονιζόμενη πλήρως προς το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. β΄ του Κανονισμού Ρώμη Ι και το άρθρο 17 παρ. 1 στοιχ. γ΄ του Κανονισμού Βρυξέλλες Ια, εξειδικεύεται περαιτέρω στην αιτιολογική σκέψη 3 της νέας Οδηγίας. Ως κρίσιμες ενδείξεις αξιολογούνται, ενδεικτικώς, η χρήση γλώσσας ή νομίσματος του οικείου κράτους μέλους, η δυνατότητα παραγγελίας προϊόντων, η χρήση αντίστοιχου εθνικού τομέα ανωτάτου επιπέδου (top-level domain), η διάθεση εφαρμογών στο εθνικό κατάστημα, η στοχευμένη διαφήμιση, καθώς και η παροχή εξυπηρέτησης πελατών στην τοπική γλώσσα. Καθίσταται, συνεπώς, σαφές ότι η «κατεύθυνση δραστηριότητας» δεν εξαντλείται στην απλή τεχνική προσβασιμότητα ενός ιστοτόπου, ούτε στην αφηρημένη δυνατότητα σύναψης σύμβασης. Απαιτείται, τουναντίον, μια δέσμη αντικειμενικών ενδείξεων που να καταδεικνύουν την επιχειρηματική βούληση του εμπόρου να αναπτύξει συναλλακτική δραστηριότητα στη συγκεκριμένη εθνική αγορά. Από την άποψη αυτή, η Οδηγία 2025/2647 κινείται σε πλήρη συστηματική συνέπεια προς το ενωσιακό κεκτημένο, μεταφέροντας στο πεδίο της ΕΕΔ το ήδη παγιωμένο κριτήριο της στοχευμένης διασυνοριακής εμπορικής δραστηριότητας.
Περαιτέρω, ο ενωσιακός νομοθέτης, αναγνωρίζοντας τον κίνδυνο ενδεχόμενης υπερφόρτωσης των εθνικών φορέων ΕΕΔ, παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να εξαρτούν την πρόσβαση στις διαδικασίες ΕΕΔ για την επίλυση διαφορών με εμπόρους τρίτων χωρών, από την πλήρωση πρόσθετων προϋ
Σελ. 1058 ποθέσεων. Μεταξύ αυτών, προκρίνεται η συμφωνία των μερών για την εφαρμογή του δικαίου του κράτους μέλους στο οποίο εδρεύει ο φορέας ΕΕΔ και διαμένει ο καταναλωτής, καθώς και η ρητή δέσμευση του εμπόρου ότι θα συμμορφωθεί με τους διαδικαστικούς κανόνες του φορέα, αναλαμβάνοντας τυχόν σχετικές περιοδικές οικονομικές επιβαρύνσεις (τέλη).
Ενόψει των ανωτέρω, κρίνεται αναγκαία η τροποποίηση της ΚΥΑ 70330οικ./2015, ώστε η υπαγωγή διαφοράς σε διαδικασία ΕΕΔ να μην εξαρτάται πλέον αποκλειστικώς από την εγκατάσταση του εμπόρου εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τουλάχιστον όταν συντρέχουν οι ενωσιακές προϋποθέσεις της κατεύθυνσης δραστηριότητας και υποβάλλεται κοινό αίτημα των μερών. Από νομοτεχνική άποψη, απαιτείται, κατ’ ελάχιστον, τροποποίηση του άρθρου 2 της ΚΥΑ περί πεδίου εφαρμογής και αντίστοιχη προσαρμογή του άρθρου 4 περί ορισμών, ιδίως με την εισαγωγή της έννοιας της «διαφοράς με έμπορο τρίτης χώρας». Σε κάθε περίπτωση, είναι σκόπιμη η θέσπιση σαφούς κανονιστικής βάσης για την εξειδίκευση των ρυθμιστικών περιθωρίων που η Οδηγία 2025/2647 αναγνωρίζει στον εθνικό νομοθέτη, ιδίως ως προς α) τον προσδιορισμό του αρμόδιου φορέα ΕΕΔ, ο οποίος θα επιλαμβάνεται των διαφορών με εμπόρους τρίτων χωρών, β) τους ειδικότερους όρους παραδεκτού των σχετικών αιτημάτων, και γ) το εφαρμοστέο δίκαιο, καθώς και τους κατά περίπτωση ειδικότερους διαδικαστικούς κανόνες διεξαγωγής της διαδικασίας.
Παράλληλα με την εδαφική διεύρυνση, η Οδηγία 2025/2647 αναμορφώνει ουσιωδώς και το καθ' ύλην πεδίο των καλυπτόμενων διαφορών. Με την τροποποίηση του άρθρου 4 της αρχικής Οδηγίας, εισάγονται οι ορισμοί των «αγαθών», του «ψηφιακού περιεχομένου» και της «ψηφιακής υπηρεσίας». Δεδομένου ότι ο Έλληνας νομοθέτης είχε περιοριστεί στη σχεδόν verbatim μεταφορά του αρχικού πλαισίου, είναι πλέον αναγκαία η αντίστοιχη προσαρμογή του άρθρου 4 της ΚΥΑ, ώστε να καταστεί σαφές ότι οι μηχανισμοί ΕΕΔ εφαρμόζονται απρόσκοπτα στις σύγχρονες μορφές του ηλεκτρονικού εμπορίου και στις συμβάσεις με ψηφιακό αντικείμενο. Αξιοσημείωτη είναι, εξάλλου, η επέκταση της προστασίας σε ψηφιακές συναλλαγές, όπου ο καταναλωτής δεν καταβάλλει χρηματικό τίμημα, αλλά παρέχει, ως αντιπαροχή, δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα. Η ΚΥΑ οφείλει να ενσωματώσει τη νέα αυτή δικαιική πραγματικότητα, αναπροσαρμόζοντας προσηκόντως τους σχετικούς ορισμούς.
Τέλος, η ΚΥΑ θα πρέπει να αναθεωρηθεί, ώστε να καταλαμβάνει διαφορές οι οποίες, μολονότι συνδέονται λειτουργικώς με τη σύμβαση, δεν περιορίζονται στο στενό στάδιο της κατάρτισης ή της εκτέλεσής της. Η ενωσιακή αυτή διεύρυνση καλύπτει ιδίως προσυμβατικές πρακτικές παραπλάνησης ή ελλιπούς ενημέρωσης του καταναλωτή, υποχρεώσεις που ανακύπτουν κατά τη διάρκεια του συμβατικού σταδίου, καθώς και έννομες συνέπειες που εμφανίζονται μετά τη λήξη της σύμβασης. Η ως άνω επιλογή αποτυπώνει μετατόπιση του ρυθμιστικού κέντρου βάρους της ΕΕΔ, ανταποκρινόμενη στην πραγματική μορφολογία των σύγχρονων καταναλωτικών διαφορών, ιδίως στο περιβάλλον του ηλεκτρονικού εμπορίου.
ΙΙΙ. Η ενεργητική προώθηση της συμμετοχής στην ΕΕΔ
Η κατεξοχήν καινοτομία της Οδηγίας 2025/2647 εντοπίζεται στην εισαγωγή του νέου άρθρου 4α στην Οδηγία 2013/11. Δυνάμει της ως άνω διάταξης, προβλέπεται πλέον κατά λέξη ότι «τα κράτη μέλη θεσπίζουν μέτρα για την προώθηση της συμμετοχής των εμπόρων και των καταναλωτών στις διαδικασίες ΕΕΔ». Πρόκειται για μία ρύθμιση η οποία, μολονότι διατυπώνεται λιτά, φέρει σαφή δεσμευτική ένταση, καθόσον μεταβάλλει το ρυθμιστικό καθήκον του εθνικού νομοθέτη. Βέβαια, ήδη η αρχική Οδηγία ΕΕΚΔ προέβλεπε τη διάδοση πληροφοριών και τη λήψη συνοδευτικών μέτρων ενθάρρυνσης των οργανώσεων καταναλωτών και των επαγγελματικών οργανώσεων προς προβολή των φορέων ΕΕΔ και προώθηση της χρήσης τους. Πλην όμως, το νέο άρθρο 4α προσδίδει σαφέστερο περιεχόμενο στην οικεία κρατική υποχρέωση, μετατοπίζοντας το βάρος από την απλή διασφάλιση της οργανωτικής διαθεσιμότητας των φορέων σε μία ενεργητική πολιτική αύξησης της πραγματικής συμμετοχής στις διαδικασίες ΕΕΔ. Στο πλαίσιο αυτό, η
Σελ. 1059αιτιολογική σκέψη 14 της τροποποιητικής Οδηγίας 2025/2647 παραθέτει, ενδεικτικώς, δέσμη μέτρων οικονομικού και μη οικονομικού χαρακτήρα προς επίτευξη του σκοπού αυτού. Μεταξύ των μέτρων αυτών συγκαταλέγονται, ιδίως, η διοργάνωση ενημερωτικών εκστρατειών, η χορήγηση πιστοποιητικών συμμετοχής στους συμμορφούμενους εμπόρους, η θεσμοθέτηση κανόνων προτιμησιακής μεταχείρισης, η εξασφάλιση συμμετοχής χωρίς επιπλέον κόστος, καθώς και η επιστροφή δαπανών για έναν ορισμένο αριθμό διαδικασιών ΕΕΔ.
Αναφορικά με την ελληνική πράξη προσαρμογής, η ΚΥΑ 70330οικ./2015, στη σημερινή της μορφή, δεν αποτυπώνει μία συνεκτική πολιτική ενεργητικής «προώθησης» της συμμετοχής στην ΕΕΔ, αλλά περιορίζεται, κατά βάση, στη ρύθμιση των ποιοτικών απαιτήσεων των φορέων ΕΕΔ (άρθρα 6 έως 9 ΚΥΑ) και των σχετικών πληροφοριακών υποχρεώσεων των προμηθευτών (άρθρο 12 ΚΥΑ). Συνεπώς, η μεταφορά του νέου άρθρου 4α καθιστά αναγκαία την προσθήκη αυτοτελούς ρυθμιστικής ενότητας, είτε με τη μορφή νέου άρθρου, είτε με τη μορφή ειδικού κεφαλαίου, στην οποία θα προβλέπεται ρητώς δέσμη εθνικών μέτρων προορισμένων να ενισχύσουν ουσιαστικώς την πραγματική συμμετοχή στις διαδικασίες ΕΕΔ.
Η δέσμη αυτή μέτρων δεν είναι, πάντως, αναγκαίο να εξαντλείται σε ήπια μέσα ενθάρρυνσης ή σε σύστημα θετικών κινήτρων. Μολονότι η ενωσιακή επιλογή υπέρ της μη υποχρεωτικής συμμετοχής στην ΕΕΔ εξακολουθεί να αποτελεί τον γενικό κανόνα, η Οδηγία δεν αποκλείει, κατά ρητή παραδοχή του ενωσιακού νομοθέτη, τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν υποχρεωτική συμμετοχή των εμπόρων σε ειδικούς τομείς. Επομένως, η έννοια της «προώθησης» δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην αποκλειστικώς με ένα σύστημα θετικών κινήτρων, αλλά δύναται, υπό προϋποθέσεις, να λάβει και τη μορφή στοχευμένων υποχρεώσεων. Η σχετική εθνική ρύθμιση οφείλει, σε κάθε περίπτωση, να κινείται εντός των αυστηρών ορίων που έχει χαράξει η νομολογία του Δικαστηρίου της Ε.Ε., ιδίως με τις θεμελιώδεις αποφάσεις Alassini και Menini/Rampanelli, ώστε να μη θίγεται το δικαίωμα αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας του άρθρου 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕ).
Ειδικότερα, προκειμένου να θεωρηθεί συμβατή με το ενωσιακό δίκαιο η υποχρεωτική υπαγωγή σε διαδικασία ΕΕΔ ως προϋπόθεση του παραδεκτού της ένδικης προσφυγής, απαιτείται: α) η διαδικασία να μην καταλήγει σε νομικώς δεσμευτική απόφαση για τα μέρη, β) να μην προκαλεί ουσιώδη καθυστέρηση στην άσκηση του ένδικου βοηθήματος, γ) να διασφαλίζεται η αναστολή των προθεσμιών παραγραφής και, γενικότερα, να μη ματαιώνεται η εμπρόθεσμη άσκηση των δικαιωμάτων των μερών, δ) να μην προκαλεί έξοδα ή να προκαλεί μόνον ελάχιστα έξοδα, ε) η ηλεκτρονική οδός να μην αποτελεί το αποκλειστικό μέσο πρόσβασης στη διαδικασία και στ) να παραμένει δυνατή η λήψη προσωρινών δικαστικών μέτρων σε εξαιρετικές περιπτώσεις κατεπείγοντος. Περαιτέρω, στο πεδίο των καταναλωτικών διαφορών, δεν επιτρέπεται να επιβάλλεται στον καταναλωτή υποχρεωτική επικουρία από πληρεξούσιο δικηγόρο, ούτε να εξαρτάται η αποχώρησή του από τη διαδικασία από την απόδειξη ύπαρξης εύλογης αιτίας.
ΙV. Η αναδιάταξη της διαδικασίας: πρόσκληση του εμπόρου, υποχρέωση απάντησης και πληροφόρηση του καταναλωτή
Η Οδηγία 2025/2647 αναδιαμορφώνει τη διαδικασία ΕΕΔ, εισάγοντας ειδικό στάδιο επικοινωνίας με τον έμπορο πριν από την έναρξη της ουσιαστικής εξέτασης της διαφοράς, συνιστάμενο, αφενός, στην υποχρεωτική πρόσκληση του εμπόρου από τον αρμόδιο φορέα ΕΕΔ και, αφετέρου, σε κατ’ αρχήν υποχρέωση του εμπόρου να γνωστοποιήσει τη βούλησή του ως προς τη συμμετοχή του στην προτεινόμενη διαδικασία. Αναλυτικότερα, εφόσον ο αρμόδιος φορέας ΕΕΔ, κατά τους διαδικαστικούς του κανόνες, αποφασίσει να εξετάσει καταγγελία καταναλωτή, οφείλει να επικοινωνήσει με τον ενδιαφερόμενο έμπορο και να τον καλέσει να συμμετάσχει στη διαδικασία, ανεξαρτήτως του αν η συμμετοχή του είναι υποχρεωτική ή μη (άρθρο 1 σημ. 4 στοιχ. δ΄ της Οδηγίας 2025/2647, με το οποίο προστίθεται παρ. 8 στο άρθρο 5 της Οδηγίας 2013/11).
Περαιτέρω, οι έμποροι που είναι εγκατεστημένοι στην επικράτεια κράτους μέλους υπέχουν, κατ’ αρχήν, υποχρέωση να γνωστοποιήσουν στον φορέα ΕΕΔ αν συμφωνούν να συμμετάσχουν στην προτεινόμενη διαδικασία, εντός εύλογης προθεσμίας, η οποία δε δύναται να υπερβαίνει τις είκοσι εργάσιμες ημέρες. Μόνο σε περίπτωση πολύπλοκων διαφορών ή εξαιρετικών περιστάσεων επιτρέπεται παράταση της προθεσμίας αυτής, η οποία, πάντως, δεν μπορεί να υπερβεί τις τριάντα εργάσιμες ημέρες, με αντίστοιχη ενημέρωση του καταναλωτή (άρθρο 1 σημ. 4 στοιχ. δ΄, με το οποίο προστίθεται παρ. 9 στο άρθρο 5 της Οδηγίας 2013/11). Αν ο έμπορος παραλείψει να απαντήσει εμπροθέσμως, ο φορέας ΕΕΔ δύναται να εκλάβει τη σιωπή ως άρνηση συμμετοχής, να περατώσει την υπόθεση και να ενημερώσει σχετικώς τον καταναλωτή.
Η διαδικαστική υποχρέωση απόκρισης δεν προσλαμβάνει, ωστόσο, απόλυτο χαρακτήρα, αλλά κάμπτεται σε τρεις περιπτώσεις. Συγκεκριμένα, ο έμπορος απαλλάσσεται του σχετικού βάρους, α) οσάκις η υπαγωγή του στη διαδικασία ΕΕΔ κα
Σελ. 1060θίσταται ήδη υποχρεωτική εκ του εφαρμοστέου δικαίου, β) όταν η διαδικασία δύναται ευχερώς να περατωθεί και να παραγάγει αποτελέσματα ΕΕΔ ανεξαρτήτως της συγκατάθεσής του, και γ) εφόσον δεσμεύεται εκ των προτέρων συμβατικώς να επιλύει τις διαφορές του με τους καταναλωτές προσφεύγοντας σε φορείς ΕΕΔ. Με πλαίσιο εκφοράς τις παραπάνω διαπιστώσεις, δογματικώς ορθότερο είναι να γίνεται λόγος για μία κατ’ αρχήν υποχρέωση δήλωσης περί συμμετοχής, η οποία τελεί υπό τη ρητή επιφύλαξη των ως άνω εξαιρέσεων (νέο άρθρο 5 παρ. 9 εδ. γ΄ της Οδηγίας 2013/11, όπως προστέθηκε με το άρθρο 1 σημ. 4 στοιχ. δ΄ της Οδηγίας 2025/2647, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 24).
Η νομοθετική αυτή μεταβολή συνδέεται συστηματικώς με την παράλληλη αναδιατύπωση του άρθρου 13 παρ. 3 της Οδηγίας 2013/11. Ειδικότερα, από το νέο κείμενο της διάταξης απαλείφθηκε όχι η υποχρέωση πληροφόρησης του καταναλωτή ως τέτοια, αλλά το ειδικό σκέλος της προηγούμενης υποχρέωσης του εμπόρου να διευκρινίζει, κατόπιν αποτυχίας της απευθείας μεταξύ τους διευθέτησης, αν προτίθεται να προσφύγει ή μη σε φορέα ΕΕΔ. Η απαλοιφή αυτή αποτελεί το αναγκαίο συμπλήρωμα της νέας ρύθμισης του άρθρου 5 παρ. 8 και 9, καθόσον η κρίσιμη δήλωση βούλησης του εμπόρου μετατοπίζεται πλέον από το επίπεδο της επικοινωνίας του με τον καταναλωτή στο επίπεδο της θεσμικής επικοινωνίας του με τον ίδιο τον φορέα ΕΕΔ. Τούτο επιβεβαιώνεται και από την αιτιολογική σκέψη 30 της Οδηγίας 2025/2647, κατά την οποία η υφιστάμενη υποχρέωση του εμπόρου να διευκρινίζει αν προτίθεται ή όχι να χρησιμοποιήσει τους σχετικούς φορείς ΕΕΔ «θα πρέπει να καταργηθεί», ακριβώς επειδή καλύπτεται πλέον από την υποχρέωσή του να ενημερώνει τον φορέα ΕΕΔ για το αν προτίθεται να συμμετάσχει στη διαδικασία.
Η ισχύουσα ΚΥΑ 70330οικ./2015 ρυθμίζει μεν, στο άρθρο 6, τα κριτήρια πρόσβασης και τους λόγους άρνησης εξέτασης μιας καταγγελίας από τον φορέα ΕΕΔ, ελλείπει όμως, ευλόγως, η τυποποίηση της νεοεισαχθείσας υποχρέωσης απόκρισης του εμπόρου και των αντίστοιχων δεσμευτικών προθεσμιών. Παράλληλα, στο άρθρο 12 παρ. 3 η ίδια ΚΥΑ εξακολουθεί να προβλέπει ότι, όταν η διαφορά δε διευθετήθηκε με άμεση υποβολή καταγγελίας, «ο προμηθευτής οφείλει να παρέχει στον καταναλωτή τις πληροφορίες [...] διευκρινίζοντας εάν θα κάνει χρήση των σχετικών φορέων ΕΕΔ». Η διάταξη αυτή ανταποκρινόταν προφανώς στο προϊσχύσαν ενωσιακό κείμενο. Μετά, όμως, την τροποποίηση του άρθρου 13 παρ. 3 της Οδηγίας 2013/11, δεν αποδίδει πλέον τη νέα κανονιστική οικονομία της ρύθμισης. Κατά τη μεταφορά της Οδηγίας 2025/2647 στην εθνική έννομη τάξη, η εναρμόνιση δύναται να συντελεστεί, είτε με την τροποποίηση και συμπλήρωση του άρθρου 6 της ΚΥΑ, είτε με εισαγωγή αυτοτελούς διάταξης, η οποία θα ρυθμίζει το στάδιο από την αποδοχή της καταγγελίας προς εξέταση έως τη δήλωση του εμπόρου περί συμμετοχής ή μη. Συναφώς, είναι αναγκαία και η αναδιατύπωση του άρθρου 12 παρ. 3 της ΚΥΑ, με απαλοιφή της ειδικής υποχρέωσης «διευκρίνισης» της πρόθεσης χρήσης ΕΕΔ, αφού το σημείο αυτό δεν ανήκει πλέον στο στάδιο της ενημέρωσης του καταναλωτή, αλλά στο στάδιο της πρόσκλησης του εμπόρου από τον φορέα ΕΕΔ και της απάντησής του προς αυτόν. Σε κάθε περίπτωση, ο εθνικός νομοθέτης καλείται να εξειδικεύσει το χρόνο της προθεσμίας απάντησης, εντός των ανωτάτων ορίων που θέτει το ενωσιακό δίκαιο και τον τύπο ή τρόπο της σχετικής κοινοποίησης προς τον έμπορο.
Ως προς τις συνέπειες της άπρακτης παρόδου της προθεσμίας, μολονότι η τροποποιητική Οδηγία προβλέπει ήδη ως άμεσο διαδικαστικό αποτέλεσμα ότι ο φορέας ΕΕΔ δύναται να θεωρήσει τη μη απάντηση του εμπόρου ως άρνηση συμμετοχής και, συνακολούθως, να τερματίσει την υπόθεση, ενημερώνοντας σχετικώς τον καταναλωτή, η εθνική νομοθεσία οφείλει να καθορίσει τις συνέπειες της παράλειψης απάντησης, με διακριτική ευχέρεια ως προς το ειδικότερο περιεχόμενό τους (νέο άρθρο 5 παρ. 9 εδ. β΄ της Οδηγίας 2013/11, όπως προστέθηκε με το άρθρο 1 σημ. 4 στοιχ. δ΄ της Οδηγίας 2025/2647). Η εθνική νομοθεσία μπορεί, για παράδειγμα, να συνδέσει τη μη εμπρόθεσμη απόκριση του εμπόρου με ειδική διοικητική κύρωση, η οποία να ερείδεται στην παραβίαση της υποχρέωσης απόκρισης προς τον φορέα ΕΕΔ εντός της νόμιμης προθεσμίας. Πλην όμως, η όποια σχετική εθνική κύρωση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τον λειτουργικό σκοπό της νέας ενωσιακής ρύθμισης, ο οποίος ανάγεται στην ενίσχυση της συμμετοχής των εμπόρων και στην ομαλή εξέλιξη της διαδικασίας ΕΕΔ. Ως εκ τούτου, η ενδεχόμενη κύρωση θα ήταν σκόπιμο να είναι ανάλογη της διαδικαστικής παράβασης και να μη μεταβάλλει το θεσμό σε μηχανισμό πρωτίστως κατασταλτικού χαρακτήρα.
V. Η διασυνοριακή συνδρομή μετά την κατάργηση της πλατφόρμας ΗΕΔ
Η ισχύουσα ΚΥΑ 70330οικ./2015 αποτυπώνει το προγενέστερο ενωσιακό σχήμα της διασυνοριακής συνδρομής. Συγκεκριμένα, το άρθρο 5 αυτής ορίζει ως σημείο επαφής ΗΕΔ, κατά την έννοια του καταργηθέντος Κανονισμού 524/2013, τον Συνήγορο του Καταναλωτή – Ευρωπαϊκό Κέντρο Καταναλωτή Ελλάδας, ενώ το άρθρο 13 προβλέπει, για διαφορές ανακύπτουσες από διασυνοριακές συμβάσεις, την παροχή συνδρομής στους καταναλωτές από το ίδιο κέντρο για την πρόσβασή τους στον αρμόδιο φορέα ΕΕΔ άλλου κράτους μέλους. Επιπλέον, και άλλες διατάξεις της εν λόγω πράξης εξακολουθούν να παραπέμπουν στο καθεστώς της πλατφόρμας ΗΕΔ και τον Κανονισμό 524/2013.
Υπό το νέο καθεστώς, η Οδηγία 2025/2647 δεν καταργεί τη διασυνοριακή συνδρομή, αλλά την ανασχεδιάζει και τη διευρύνει. Ενώ το προϊσχύσαν άρθρο 14 προέβλεπε ότι τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν συνδρομή προς τους καταναλωτές για την πρόσβασή τους στον αρμόδιο φορέα ΕΕΔ άλλου κράτους μέλους, αναθέτοντας τη σχετική ευθύνη, χωρίς ιεραρχική διαβάθμιση, είτε στα κέντρα του Δικτύου Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών, είτε σε οργανώσεις καταναλωτών, είτε σε άλλους φορείς, το νέο άρθρο 14 υιοθετεί ένα ποιοτικά διαφορετικό μοντέλο. Συγκεκριμένα, προβλέπει ότι, όσον αφορά τις διασυνοριακές διαφορές, τόσο οι καταναλωτές, όσο και οι έμποροι μπορούν να λαμ
Σελ. 1061 βάνουν συνδρομή προς διευκόλυνση της πρόσβασής τους στον αρμόδιο φορέα ή φορείς ΕΕΔ και ότι κάθε κράτος μέλος ορίζει προς τούτο ένα «σημείο επαφής ΕΕΔ».
Η μεταβολή αυτή τελεί σε άμεση συνάρτηση με την παύση λειτουργίας της ευρωπαϊκής πλατφόρμας ΗΕΔ. Η τροποποιητική Οδηγία 2025/2647 λαμβάνει υπόψη ότι ο Κανονισμός 524/2013 καταργήθηκε και, εκ του λόγου τούτου, καθιστά τα σημεία επαφής ΕΕΔ διαδόχους των σημείων επαφής του καταργηθέντος Κανονισμού ως προς τα καθήκοντα που απορρέουν από αυτόν. Κατά τούτο, η νέα ρύθμιση δεν εξαντλείται σε απλή αντικατάσταση του «σημείου επαφής ΗΕΔ» από το «σημείο επαφής ΕΕΔ», αλλά συνεπάγεται λειτουργική μεταφορά αρμοδιοτήτων από το πλαίσιο της πλατφόρμας ΗΕΔ στο σύστημα της Οδηγίας 2013/11, όπως αυτή τροποποιήθηκε.
Το άρθρο 14 παρ. 3 της Οδηγίας 2013/11, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 1 σημ. 8 της Οδηγίας 2025/2647, ορίζει ότι, κατά την αναζήτηση συνδρομής σε διασυνοριακές διαφορές, οι καταναλωτές απευθύνονται στο σημείο επαφής ΕΕΔ του τόπου διαμονής τους, οι δε έμποροι στο αντίστοιχο σημείο του τόπου εγκατάστασής τους. Συμπληρωματικώς, κατά το άρθρο 14 παρ. 4, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξασφαλίζουν ότι τα σημεία επαφής ΕΕΔ, κατόπιν αιτήματος, διευκολύνουν ενεργώς την επικοινωνία μεταξύ των μερών και του αρμόδιου φορέα ΕΕΔ. Η διευκόλυνση αυτή περιλαμβάνει τουλάχιστον: α) παροχή βοήθειας για την υποβολή της καταγγελίας και, ενδεχομένως, της σχετικής τεκμηρίωσης· β) υποστήριξη των μερών, κατά περίπτωση, διά της παροχής αποτελεσμάτων αυτόματης μετάφρασης πληροφοριών, τεκμηρίωσης ή διαδικαστικών κανόνων· γ) παροχή γενικών πληροφοριών αναφορικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο· δ) ενημέρωση των μερών ως προς τους διαδικαστικούς κανόνες που εφαρμόζουν οι αρμόδιοι φορείς ΕΕΔ· και ε) ενημέρωση του καταναλωτή για άλλα διαθέσιμα μέσα έννομης προστασίας, εφόσον η επίλυση της διαφοράς μέσω διαδικασίας ΕΕΔ αποδεικνύεται ανέφικτη. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι τα σημεία επαφής ΕΕΔ δεν εξαντλούνται σε ρόλο απλού διαβιβαστικού κόμβου, αλλά συγκροτούν ένα θεσμικό μηχανισμό ενεργητικής διασυνοριακής συνδρομής, με κανονιστικώς προκαθορισμένο ελάχιστο περιεχόμενο.
Ως προς τον φορέα στον οποίο ανατίθεται η ευθύνη λειτουργίας του σημείου επαφής ΕΕΔ, η νέα Οδηγία φαίνεται να εγκαταλείπει τη δομή ισότιμων εναλλακτικών επιλογών που χαρακτήριζε το προϊσχύσαν άρθρο 14, εισάγοντας στη θέση της κανόνα καταρχήν ανάθεσης στο οικείο κέντρο του Δικτύου Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών (ECC-Net). Η ανάθεση σε οργάνωση καταναλωτών ή άλλον αρμόδιο φορέα παραμένει επιτρεπτή, εφόσον η ανάθεση στο εν λόγω κέντρο αποδεικνύεται ανέφικτη (νέο άρθρο 14 παρ. 2 της Οδηγίας ΕΕΚΔ). Στο πλαίσιο της ελληνικής έννομης τάξης, ο Συνήγορος του Καταναλωτή – Ευρωπαϊκό Κέντρο Καταναλωτή Ελλάδας εμφανίζεται, κατά τούτο, ως ο εγγύτερος φορέας για την ανάληψη της νέας αυτής αρμοδιότητας, η οποία, όμως, θα ασκείται πλέον επί διαφορετικής βάσης και με λειτουργικό περιεχόμενο διαφορετικό από εκείνο του προϊσχύσαντος σημείου επαφής ΗΕΔ.
Ενόψει των ανωτέρω, η επιβαλλόμενη εθνική προσαρμογή δε δύναται να περιορισθεί σε μια σημειακή τροποποίηση του άρθρου 5 της οικείας ΚΥΑ. Μολονότι η παραπάνω διάταξη οφείλει πράγματι να αποβάλει την ιστορική πλέον αναφορά στο «σημείο επαφής ΗΕΔ» του Κανονισμού 524/2013 και να αναδιατυπωθεί προκειμένου να ενσωματώσει τη νέα νομική έννοια του «σημείου επαφής ΕΕΔ», καθίσταται ταυτοχρόνως αναγκαία η συστηματική αναμόρφωση του άρθρου 13 της ΚΥΑ. Το τελευταίο εξακολουθεί να προσεγγίζει τη διασυνοριακή συνδρομή μονοσήμαντα από την πλευρά του καταναλωτή, κατ' αναντιστοιχία προς τη νέα αμφιμερή δομή του άρθρου 14 της Οδηγίας, η εμβέλεια της οποίας καταλαμβάνει πλέον ρητώς και τους εμπόρους. Επιπλέον, επιβάλλεται η απάλειψη κάθε εναπομείνασας διάταξης της ΚΥΑ που εξακολουθεί να αναφέρεται στην καταργηθείσα ευρωπαϊκή πλατφόρμα ΗΕΔ ή στον Κανονισμό 524/2013.
Σημειώνεται ότι η κατάργηση της πλατφόρμας ΗΕΔ δε συνεπάγεται την πλήρη εγκατάλειψη κάθε ενωσιακής ψηφιακής υποδομής στον τομέα της εξωδικαστικής επίλυσης καταναλωτικών διαφορών. Η Οδηγία 2025/2647 προσθέτει νέα παρ. 8 στο άρθρο 20 της Οδηγίας 2013/11 και προβλέπει ότι η Επιτροπή όφειλε να αναπτύξει έως τις 20 Απριλίου 2026, φιλικό προς τον χρήστη ψηφιακό διαδραστικό εργαλείο. Το εργαλείο αυτό παρέχει πληροφορίες σχετικά με τα διαθέσιμα μέσα έννομης προστασίας, περιλαμβάνει τον κατάλογο των φορέων ΕΕΔ και των σημείων επαφής ΕΕΔ, και παρέχει άμεσους συνδέσμους προς τα εθνικά έντυπα καταγγελίας, όπου αυτά υπάρχουν. Παράλληλα, υποστηρίζει λειτουργία αυτόματης μετάφρασης για τις ανάγκες των διασυνοριακών διαφορών.
VΙ. Ποιοτικές απαιτήσεις, κατάρτιση και εποπτεία των φορέων ΕΕΔ
Η ΚΥΑ 70330οικ./2015 διαθέτει ήδη μηχανισμό αξιολόγησης, καταχώρισης και διοικητικής παρακολούθησης των φορέων ΕΕΔ. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 18 παρ. 1-2, η Γενική Διεύθυνση Προστασίας Καταναλωτή και Εποπτείας της Αγοράς αξιολογεί, βάσει των πληροφοριών του άρθρου 17 παρ. 2, αν οι κοινοποιούμενοι φορείς μπορούν να θεωρηθούν φορείς ΕΕΔ εμπίπτοντες στο πεδίο εφαρμογής της ΚΥΑ και αν πληρούν τις απαιτήσεις ποιότητας του κεφαλαίου ΙΙ, καταρτίζει δε το οικείο Μητρώο, το οποίο τηρείται σε ηλεκτρονική μορφή, είναι δημόσιο και παραμένει διαρκώς ενημερωμένο. Ο υφιστάμενος αυτός μηχανισμός δεν καθίσταται άνευ αντικειμένου, χρήζει όμως ουσιώδους προσαρμογής, προκειμένου να ανταπο
Σελ. 1062κριθεί στις νέες λειτουργικές ανάγκες που απορρέουν από την ενίσχυση των διασυνοριακών υποθέσεων, τη διευρυμένη χρήση ψηφιακών μέσων και τις αυξημένες απαιτήσεις πραγματικής προσβασιμότητας των διαδικασιών ΕΕΔ. Η ανάγκη αυτή ενισχύεται και από την αιτιολογική σκέψη 2 της Οδηγίας 2025/2647, στην οποία επισημαίνεται ότι οι διασυνοριακές διαδικασίες ΕΕΔ εξακολουθούν να προσκρούουν σε πρόσθετα εμπόδια, ιδίως λόγω της χρήσης περισσότερων της μίας γλωσσών, της έλλειψης γνώσης του εφαρμοστέου δικαίου και των ειδικών δυσχερειών πρόσβασης των ευάλωτων καταναλωτών.
Αντίστοιχη ενίσχυση παρατηρείται και στο πεδίο της κατάρτισης των φυσικών προσώπων που είναι υπεύθυνα για την εναλλακτική επίλυση διαφορών. Η ισχύουσα ΚΥΑ προβλέπει ήδη ότι τα εν λόγω πρόσωπα οφείλουν να διαθέτουν τις αναγκαίες γνώσεις και δεξιότητες στον τομέα της εναλλακτικής ή δικαστικής επίλυσης καταναλωτικών διαφορών, καθώς και βασικές γνώσεις δικαίου, ότι οι φορείς ΕΕΔ μεριμνούν για την κατάρτισή τους, και ότι η αρμόδια αρχή παρακολουθεί τα σχετικά προγράμματα βάσει των πληροφοριών του άρθρου 17 παρ. 3 στοιχ. ζ΄. Η Οδηγία 2025/2647 δεν εισάγει, ως προς το σημείο αυτό, εντελώς νέα λογική, αλλά εξειδικεύει και αυστηροποιεί το ήδη υφιστάμενο πρότυπο. Συγκεκριμένα, το αναθεωρημένο άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. α΄ της Οδηγίας 2013/11 προσθέτει ότι, κατά τη διεκπεραίωση διασυνοριακών διαφορών, απαιτούνται και βασικές γνώσεις ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, ενώ η νέα παρ. 6 του ίδιου άρθρου μετατρέπει την προηγούμενη ενθάρρυνση για παροχή κατάρτισης σε ρητή υποχρέωση των φορέων ΕΕΔ. Συνεπώς, η εθνική πράξη δεν αρκεί να διατηρήσει αμετάβλητη τη γενική αναφορά στην κατάρτιση, αλλά οφείλει να την εξειδικεύσει, ιδίως ενόψει των ειδικών γνώσεων που απαιτούνται για τη διεκπεραίωση διασυνοριακών διαφορών. Η κατάρτιση πρέπει, άλλωστε, να προσαρμόζεται στο πραγματικό και το απαιτούμενο επίπεδο εμπειρογνωμοσύνης των φυσικών προσώπων που είναι υπεύθυνα για την ΕΕΔ.
Η μεταρρύθμιση επεκτείνεται περαιτέρω στον τρόπο αξιοποίησης της τεχνολογίας κατά τη διαδικασία ΕΕΔ. Το αναθεωρημένο άρθρο 5 παρ. 2 της Οδηγίας 2013/11 δεν αρκείται στην αποδοχή της χρήσης ψηφιακών ή αυτοματοποιημένων μέσων, αλλά τη συναρτά με συγκεκριμένες διαδικαστικές εγγυήσεις. Ειδικότερα, όταν χρησιμοποιούνται αυτοματοποιημένα μέσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, τα μέρη πρέπει να ενημερώνονται εκ των προτέρων, με σαφή, κατανοητό και εύκολα προσβάσιμο τρόπο, για τη χρήση τους, ενώ διατηρούν το δικαίωμα να ζητήσουν επανεξέταση του αποτελέσματος από φυσικό πρόσωπο που πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 6 παρ. 1 της ίδιας Οδηγίας. Παράλληλα, η νέα Οδηγία υπογραμμίζει ότι η ψηφιοποίηση της ΕΕΔ δεν μπορεί να οργανώνεται κατά τρόπο που να δυσχεραίνει την πρόσβαση των καταναλωτών στη διαδικασία, ιδίως των ευάλωτων ή τεχνολογικώς λιγότερο εξοικειωμένων. Ο καταναλωτής πρέπει να έχει τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ ψηφιακής και μη ψηφιακής μορφής διαδικασίας, ενώ τα χρησιμοποιούμενα ψηφιακά εργαλεία οφείλουν να είναι εύκολα προσβάσιμα και συμπεριληπτικά. Η ratio της ρύθμισης, όπως αποτυπώνεται στην αιτιολογική σκέψη 21 της νέας Οδηγίας, εδράζεται ακριβώς στην ανάγκη εξισορρόπησης της τεχνολογικής ταχύτητας με τη διαφάνεια, την προσβασιμότητα και την αποφυγή κινδύνων μεροληψίας. Η ισχύουσα ΚΥΑ, μολονότι περιέχει βασικές προβλέψεις για ηλεκτρονική και μη ηλεκτρονική πρόσβαση και γενικές διατάξεις περί διαφάνειας, δεν περιλαμβάνει ειδικό πλαίσιο για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων και τις συναφείς διαδικαστικές εγγυήσεις, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη συμπλήρωσή της.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η νέα ρύθμιση του άρθρου 5 παρ. 2 στοιχ. στ΄ της Οδηγίας 2013/11, η οποία επιτρέπει στους φορείς ΕΕΔ να ομαδοποιούν πανομοιότυπες ή παρεμφερείς διαφορές, όπως, λ.χ., στην περίπτωση μαζικών ακυρώσεων πτήσεων, υπό την προϋπόθεση της ενημέρωσης του καταναλωτή και της επαρκούς εξειδίκευσης των υπευθύνων για την ΕΕΔ. Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 22 της Οδηγίας 2025/2647, η επιλογή αυτή αποσκοπεί στη διασφάλιση συνεκτικών αποτελεσμάτων για τους θιγόμενους καταναλωτές και στην ενίσχυση της οικονομικής αποδοτικότητας για τους φορείς και τους εμπόρους. Μάλιστα, παρέχεται στα κράτη μέλη η ευχέρεια να θεσπίσουν πρόσθετες δικλείδες ασφαλείας, όπως το δικαίωμα αντίρρησης ή η απαίτηση ρητής συγκατάθεσης. Η ανάγκη ομαδοποίησης προκύπτει από το γεγονός ότι σε περιβάλλοντα μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης, η εμπειρία ενός μεμονωμένου καταναλωτή αντανακλά συχνά το πρόβλημα μιας ευρύτερης ομάδας, καθιστώντας την ατομική προστασία ανεπαρκή αν δε συνδυαστεί με συλλογικές προσεγγίσεις. Καθώς η υφιστάμενη ΚΥΑ δεν προβλέπει ειδικές ρυθμίσεις για την ομαδοποίηση, η εθνική ενσωμάτωση οφείλει να θεσπίσει ρητώς αυτό το οργανωτικό εργαλείο και τις αναγκαίες εγγυήσεις του.
Η αναγκαία προσαρμογή δεν αφορά, όμως, μόνον τις εσωτερικές προϋποθέσεις λειτουργίας των φορέων ΕΕΔ, αλλά και την ίδια την εποπτική αποστολή της αρμόδιας αρχής. Η ισχύουσα ΚΥΑ συνδέει ήδη την τήρηση του Μητρώου με την αξιολόγηση και τη λειτουργία των φορέων ΕΕΔ, καθώς και με την υποβολή των πληροφοριών που απαιτούνται για τη δημοσιοποίηση και την περιοδική παρακολούθησή τους. Η τροποποιητική Οδηγία, όμως, ενισχύει το στοιχείο της λειτουργικής εποπτείας, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την απλή τυπική καταχώριση προς ουσιαστικότερη παρακολούθηση της πραγματικής συμμόρφωσης των φορέων με τις απαιτήσεις της ενωσιακής νομοθεσίας. Το αναθεωρημένο άρθρο 20 προβλέπει ότι οι αρμόδιες αρχές διενεργούν πλέον ουσιαστικούς ελέγχους για τη συμμόρφωση των φορέων, ενώ οι αιτιολογικές σκέψεις 26 και 28 υποδεικνύουν παράλληλα την ανάγκη εξορθολογισμού ορισμένων υποχρεώσεων αναφοράς, προς μείωση του διοικητικού φόρτου. Η κατεύθυνση της μεταρρύθμισης είναι, συνεπώς, διττή. Αφενός, η ενίσχυση του ελέγχου της πραγματικής λειτουργίας των φορέων και, αφετέρου, η απλούστευση των τυπικών διαδικασιών. Κατά τούτο, το ζητούμενο για την ελληνική έννομη τάξη είναι η μετάβαση του Μητρώου από μηχανισμό κατεξοχήν στατικής αναγνώρισης σε ένα δυναμικό σύστημα εντονότερης και λειτουργικά προσανατολισμένης εποπτείας.
Τέλος, η εθνική πράξη προσαρμογής οφείλει να αντιμετωπίσει μια επιγενόμενη νομοτεχνική ανακρίβεια της ισχύουσας ΚΥΑ. Το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ΄ αυτής, εξακολουθεί να πα
Σελ. 1063 ραπέμπει στον Ν 2472/1997 για την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, μολονότι το σχετικό κανονιστικό πλαίσιο έχει αντικατασταθεί από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 (GDPR), σε συνδυασμό με το ισχύον εθνικό δίκαιο εφαρμογής του (Ν 4624/2019). Η παραπομπή αυτή πρέπει, συνεπώς, να αντικατασταθεί, όχι μόνο για λόγους επικαιρότητας, αλλά και για λόγους ασφάλειας δικαίου.
VΙΙ. Καταληκτικές παρατηρήσεις
Η νέα Οδηγία 2025/2647 επιχειρεί να προσαρμόσει το θεσμικό πλαίσιο της εναλλακτικής επίλυσης καταναλωτικών διαφορών στη σύγχρονη, ψηφιοποιημένη και διασυνοριακή οικονομική πραγματικότητα. Υπό το πρίσμα αυστηρότερης δογματικής αξιολόγησης, η ενωσιακή παρέμβαση δε συνιστά αναθεμελίωση του συστήματος ΕΕΔ, αλλά μάλλον λειτουργική επικαιροποίηση και επιλεκτική ενίσχυση των ήδη υφιστάμενων μηχανισμών. Η διάγνωση αυτή αποτυπώνεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στο προοίμιο της νέας Οδηγίας. Το κρίσιμο έλλειμμα δεν εντοπιζόταν στην ανεπάρκεια της θεσμικής κάλυψης, αλλά στη χαμηλή πρακτική αξιοποίηση των διαθέσιμων μηχανισμών. Ειδικότερα, τόσο η αξιολόγηση του 2019, όσο και η επικαιροποίησή της το 2023, κατέληξαν σε συγκλίνουσα διαπίστωση. Μολονότι η Οδηγία 2013/11 είχε επιτύχει «αυξημένη κάλυψη των καταναλωτικών αγορών από φορείς ΕΕΔ υψηλής ποιότητας», η πρακτική προσφυγή σε αυτούς από καταναλωτές και επιχειρήσεις παρέμενε αισθητά υπολειπόμενη και δεν παρουσίαζε ουσιαστικές τάσεις ανόδου. Η εικόνα υψηλής θεσμικής ετοιμότητας σε συνδυασμό με χαμηλής έντασης χρήση αποτέλεσε, κατά συνέπεια, τον κεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο αρθρώθηκε η νέα παρέμβαση του ενωσιακού νομοθέτη.
Όπως αναδείχθηκε παραπάνω, η Οδηγία 2025/2647 επιχειρεί να αντιμετωπίσει το διαπιστωμένο έλλειμμα συμμετοχής στις διαδικασίες ΕΕΔ μέσω συνδυασμού μέτρων ενημέρωσης, προώθησης και περιορισμένης διαδικαστικής ενίσχυσης της συμμετοχής των εμπόρων. Με άλλα λόγια, το διαπιστωμένο έλλειμμα συμμετοχής, το οποίο ανάγεται σε σημαντικό βαθμό στη δομή των κινήτρων των εμπόρων, επιχειρείται να αντιμετωπισθεί κυρίως με εργαλεία ήπιας παρέμβασης και διαδικαστικής ενεργοποίησης. Τούτο, όμως, γεννά εύλογες επιφυλάξεις ως προς την ικανότητα των νέων ρυθμίσεων να μεταβάλουν ουσιωδώς την στάση των εμπόρων έναντι των διαδικασιών ΕΕΔ.
Η ευρύτητα του ρυθμιστικού περιθωρίου που καταλείπεται στα κράτη μέλη καθιστά, συνεπώς, τον εθνικό νομοθέτη τον κατεξοχήν εγγυητή της πρακτικής αποτελεσματικότητας της Οδηγίας. Η αναθεώρηση της ΚΥΑ 70330οικ./2015 δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να εξαντληθεί σε αποσπασματικές λεκτικές προσαρμογές, αλλά οφείλει να λάβει τη μορφή συστηματικής αναμόρφωσης του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου. Η επέκταση του καθ’ ύλην και τοπικού πεδίου εφαρμογής, η ενσωμάτωση ειδικών ρυθμίσεων για τις ψηφιακές υπηρεσίες και για τις διαφορές με εμπόρους τρίτων χωρών, η εισαγωγή συνεκτικής πολιτικής ενεργητικής προώθησης της συμμετοχής στην ΕΕΔ και η αναδιάρθρωση του πλαισίου διασυνοριακής συνδρομής αποτελούν, από την άποψη αυτή, τα ελάχιστα αναγκαία βήματα προσαρμογής.
Ιδιαίτερο δικονομικό βάρος φέρει η νέα ρύθμιση της επικοινωνίας μεταξύ φορέα ΕΕΔ και εμπόρου. Η μετατόπιση της κρίσιμης δήλωσης του εμπόρου περί συμμετοχής από το πεδίο της άμεσης ενημέρωσης του καταναλωτή στο πεδίο της επικοινωνίας του με τον φορέα ΕΕΔ ενδέχεται να περιορίσει το επίπεδο ex ante διαφάνειας που χαρακτήριζε το προγενέστερο σύστημα. Υπό την έννοια αυτή, η νέα επιλογή δεν ενισχύει κατ’ ανάγκην τη θέση του καταναλωτή, αλλά αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται και καταγράφεται η βούληση του εμπόρου ως προς τη συμμετοχή του στη διαδικασία. Για τον λόγο αυτό, η ελληνική έννομη τάξη είναι σκόπιμο να αντισταθμίσει λειτουργικά το ενδεχόμενο πληροφοριακό έλλειμμα μέσω σαφέστερων κανόνων ενημέρωσης, αποτελεσματικότερης οργάνωσης των σημείων επαφής ΕΕΔ και, ενδεχομένως, μέσω κατάλληλων έννομων συνεπειών σε περίπτωση άπρακτης παρόδου της προθεσμίας απόκρισης του εμπόρου.
Τέλος, ιδιαίτερης αξίας είναι η εισαγωγή της ευχέρειας των φορέων ΕΕΔ να ομαδοποιούν παρόμοιες υποθέσεις κατά του ίδιου εμπόρου (νέο άρθρο 5 παρ. 2 στοιχ. στ' της Οδηγίας ΕΕΚΔ). Η παραπάνω πρόβλεψη υπερβαίνει τη στενή αντίληψη της διαδικαστικής οικονομίας και αναδεικνύει την τομή της ΕΕΔ με τους μηχανισμούς συλλογικής έννομης προστασίας. Η ελληνική προσαρμογή δεν αρκεί να περιοριστεί σε μια τυπική μεταφορά της διάταξης, αλλά θα πρέπει να διαλειτουργήσει αρμονικά με τις διατάξεις περί συλλογικών αγωγών (Ν 2251/1994), αναδεικνύοντας τη μαζική ΕΕΔ όχι ως νομικό υποκατάστατο, αλλά ως συμπληρωματικό πυλώνα απονομής έννομης προστασίας στην εσωτερική αγορά.
Εν τέλει, η επιτυχία της εθνικής μεταφοράς της Οδηγίας 2025/2647 δε θα κριθεί από τη γραμματική πιστότητα της ενσωμάτωσής της, αλλά από το κατά πόσον η αναδιάταξη του ενωσιακού πλαισίου θα μετουσιωθεί, σε εθνικό επίπεδο, σε ουσιαστική ενίσχυση της αξιοποίησης, της προσβασιμότητας και της αξιοπιστίας της ΕΕΔ. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι, επομένως, απλώς η τροποποίηση της ΚΥΑ 70330οικ./2015, αλλά η διαμόρφωση ανθεκτικής εξωδικαστικής κουλτούρας επίλυσης διαφορών, ικανής να ανταποκριθεί στις σύγχρονες μορφές καταναλωτικών διαφορών.