Αριθμός Γνωμοδότησης 39/2025
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ
ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
ΣΤ΄ Τμήμα
Συνεδρίαση της 30ης Απριλίου 2025
Σύνθεση:
Πρόεδρος: Κωνσταντίνος Γεωργιάδης, Αντιπρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους.
Μέλη: Νικόλαος Καραγιώργης, Θεόδωρος Ράπτης, Αντώνιος Παπαγεωργίου, Μαρία Δεληγιάννη, Μαρία Μπασδέκη, Μαρία – Λουΐζα Μπακαλάκου, Σπυρίδων Κουλούρης, Παναγιώτα Παρασκευοπούλου, Σοφία Διαμαντοπούλου, Σοφία Καρυτινού, Νομικοί Σύμβουλοι του Κράτους.
Εισηγήτρια: Ευδοκία Σαφαρή, Πάρεδρος Ν.Σ.Κ. (γνώμη χωρίς ψήφο).
Αριθμός Ερωτήματος: Το υπ’ αριθ. πρωτ. 1705218/3-12-2024 έγγραφο του Τμήματος Καθυστερούμενων Εισφορών μη Μισθωτών της Διεύθυνσης Εισφορών μη Μισθωτών της Γενικής Διεύθυνσης Εισφορών του e-ΕΦΚΑ, το οποίο υπογράφεται από τον Υποδιοικητή του e-ΕΦΚΑ, κ. Ν. Χουρδάκη.
Περίληψη ερωτήματος: Ερωτάται: α) πότε καθίσταται αμετάκλητη δικαστική απόφαση που πιστοποιεί την απαλλαγή οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του, η οποία εκδόθηκε κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, β) εάν η έκδοση της πιο πάνω απόφασης για την πιστοποίηση της απαλλαγής από το υπόλοιπο των οφειλών είναι υποχρεωτική και γ) στην περίπτωση που η έκδοση τέτοιας απόφασης δεν είναι υποχρεωτική, εάν είναι επιτρεπτό, με βάση την κείμενη νομοθεσία, να ζητεί ο e-ΕΦΚΑ την έκδοση τέτοιων αποφάσεων, προκειμένου να διασφαλίζεται η πιστοποίηση της εκτέλεσης των υποχρεώσεων των οφειλετών προς όλους τους πιστωτές.
Επί του ανωτέρω ερωτήματος, το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους (ΣΤ΄ Τμήμα) γνωμοδότησε ως ακολούθως:
Ιστορικό
Από το προαναφερθέν έγγραφο της υπηρεσίας και τα στοιχεία που το συνοδεύουν, προκύπτουν τα εξής:
1. α) Ασφαλισμένος του e-ΕΦΚΑ με τα αρχικά Σ.Λ. ρύθμισε τις οφειλές του, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 3869/2010, δυνάμει της υπ’ αριθ. 17/2017 απόφασης του Ειρηνοδικείου Διδυμότειχου, με την οποία ορίστηκε, μεταξύ άλλων, η μηνιαία καταβολή για χρονικό διάστημα τριών ετών ποσού 7,26 ευρώ, για τις οφειλές του προς τον π. ΟΑΕΕ και την εξαίρεση της πρώτης κατοικίας του από την εκποίηση, με την υποχρέωση να αποπληρώσει το 80% της αντικειμενικής αξίας του ακινήτου σε διάστημα είκοσι ετών. Η απόφαση αυτή κατέστη τελεσίδικη και αμετάκλητη, ύστερα από την απόρριψη έφεσης που άσκησε κατ’ αυτής η ΑΛΦΑ ΤΡΑΠΕΖΑ Α.Ε. (σύμφωνα με το υπ’ αριθ. 126/2020 πιστοποιητικό του Πρωτοδικείου Ορεστιάδας).
Ακολούθως, με αίτησή του προς το αρμόδιο Ειρηνοδικείο, ο ως άνω ασφαλισμένος ζήτησε την, κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών του. Επί της αίτησης αυτής, εκδόθηκε η υπ’ αριθ. 80/2020 απόφαση του Ειρηνοδικείου Διδυμότειχου, με την οποία αναγνωρίστηκε η κανονική εκτέλεση της υπ’ αριθ. 17/2017 απόφασης του ιδίου Δικαστηρίου, ως προς την ΑΛΦΑ ΤΡΑΠΕΖΑ Α.Ε. και πιστοποιήθηκε η απαλλαγή του αιτούντος από το υπόλοιπο των οφειλών του έναντι αυτής, κρίνοντας εσφαλμένα ότι με την υπ’ αριθ. 17/2017 απόφαση απορρίφθηκε η αίτηση για ρύθμιση των οφειλών προς τον π. ΟΑΕΕ. Κατά της υπ’ αριθ. 80/2020 απόφασης, ασκήθηκε έφεση από τον Σ.Λ., με σκοπό να γίνει δεκτή η αίτησή του και να πιστοποιηθεί η απαλλαγή του και από το υπόλοιπο των οφειλών του προς τον π. ΟΑΕΕ. Επί της έφεσης αυτής, εκδόθηκε η υπ’ αριθ. 117/2021 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ορεστιάδας, με την οποία πιστοποιήθηκε η απαλλαγή του αιτούντος από το υπόλοιπο των οφειλών του έναντι των πιστωτών του, ΑΛΦΑ ΤΡΑΠΕΖΑΣ Α.Ε. και ΟΑΕΕ, όπως αυτές περιγράφονται στην υπ’ αριθ. 17/2017 απόφαση του Ειρηνοδικείου Διδυμότειχου. Κατόπιν τούτου, ο οφειλέτης ζήτησε την απαλλαγή του από τις οφειλές του προς τον π. ΟΑΕΕ, προκειμένου να εκδώσει ασφαλιστική ενημερότητα.
β) Ασφαλισμένη του e-ΕΦΚΑ, με τα αρχικά Η.Μ. εντάχθηκε στη ρύθμιση των οφειλών της, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 3869/2010 και με την υπ’ αριθ. 451/2020 απόφαση του Ειρηνοδικείου Κρωπίας ορίστηκε η μηνιαία καταβολή ποσού 40 ευρώ για χρονικό διάστημα τριών ετών, προς τους καθ΄ ων η αίτηση πιστωτές (ΤΡΑΠΕΖΑ EUROBANK ERGASIAS A.E., ΑΛΦΑ ΤΡΑΠΕΖΑ Α.Ε. και ΟΑΕΕ), διανεμομένου συμμέτρως προς αυτούς. Η ασφαλισμένη κατέβαλε το σύνολο των δόσεων που όριζε η ανωτέρω απόφαση στον π. ΟΑΕΕ και ήδη, ζητεί την αυτοδίκαιη απαλλαγή της από τις οφειλές της προς τον π. ΟΑΕΕ, σύμφωνα με τη διάταξη της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010.
Η Υπηρεσία, λαμβάνοντας υπόψη τα προεκτεθέντα, υπέβαλε το αναφερόμενο στην «Περίληψη Ερωτήματος» της παρούσας, ερώτημα.
Νομοθετικό πλαίσιο
2. Στις διατάξεις των άρθρων 1 παρ. 1 και 2, 3, 4 παρ. 1, 8 παρ. 1, 2 και 6, 11 και 14 του ν. 3869/2010 («Ρύθμιση των οφειλών υπερχρεωμένων φυσικών προσώπων και άλλες διατάξεις» - Α΄ 130) ορίζονται τα εξής:
Άρθρο 1
«1. Φυσικά πρόσωπα που στερούνται πτωχευτικής ικανότητας υπό την έννοια του άρθρου 2 του ν. 3588/2007 και έχουν περιέλθει, χωρίς δόλο, σε μόνιμη και γενική αδυναμία πληρωμής ληξιπρόθεσμων χρηματικών οφειλών τους, δικαιούνται να υποβάλουν στο αρμόδιο δικαστήριο αίτηση για την ρύθμιση των οφειλών τους κατά τις διατάξεις του παρόντος νόμου. Την ύπαρξη δόλου αποδεικνύει ο πιστωτής…….Απαλλαγή του οφειλέτη σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος νόμου από τα χρέη του, όπως αυτά περιγράφονται στην αίτηση της παραγράφου 1 του άρθρου 4 επιτρέπεται μόνο μία φορά. Απαίτηση πιστωτή, η οποία δεν έχει συμπεριληφθεί στην αίτηση δεν επηρεάζεται από τη διαδικασία διευθέτησης των οφειλών του αιτούντος κατά τον παρόντα νόμο. 2. Στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου εμπίπτει το σύνολο των οφειλών των προσώπων της παραγράφου 1 προς τους ιδιώτες. Στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος νόμου περιλαμβάνονται επίσης: α)… β)… και γ) ασφαλιστικές οφειλές προς τους Οργανισμούς Κοινωνικής Ασφάλισης, όπως έχουν διαμορφωθεί με βάση τις προσαυξήσεις και τους τόκους εκπρόθεσμης καταβολής. …».
Άρθρο 3
«Αρμόδιο δικαστήριο - Διαδικασία
Αρμόδιο δικαστήριο για την εκδίκαση της αίτησης που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του άρθρου 4 είναι το Ειρηνοδικείο στην περιφέρεια του οποίου ο οφειλέτης έχει την κατοικία του, άλλως τη συνήθη διαμονή του. Το αρμόδιο Ειρηνοδικείο δικάζει με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας.».
Άρθρο 4
«Κατάθεση αίτησης και εγγράφων
1 .Για την έναρξη της διαδικασίας, ο οφειλέτης καταθέτει αίτηση στο γραμματέα του αρμόδιου δικαστηρίου, συνοδευόμενη από τα έγγραφα της παραγράφου 2 του παρόντος άρθρου. Η αίτηση του οφειλέτη πρέπει να αναφέρει: α) την περιουσιακή κατάσταση του ιδίου και του συζύγου και τα πάσης φύσεως εισοδήματά τους, β) τους πιστωτές του και τις απαιτήσεις τους, αναλυόμενες σύμφωνα με τα οριζόμενα στις παραγράφους 4 και 4α του άρθρου 2 του παρόντος νόμου, γ) τυχόν μεταβιβάσεις εμπραγμάτων δικαιωμάτων του επί ακινήτων, στις οποίες ο οφειλέτης προέβη την τελευταία τριετία πριν από την ημερομηνία κατάθεσης της αίτησης, δ) τυχόν αίτημα για διαγραφή των χρεών του κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 5° του παρόντος νόμου ή σχέδιο για την διευθέτηση των οφειλών του, που λαμβάνει υπόψη με εύλογο τρόπο και συσχέτιση τα συμφέροντα των πιστωτών, την περιουσία, τα εισοδήματα και τις δαπάνες διαβίωσης του ιδίου και της οικογενείας του και την προστασία της κύρια κατοικίας του σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 2 του άρθρου 9 του παρόντος νόμου…».
Άρθρο 8
«Δικαστική ρύθμιση χρεών. 1. Αν το σχέδιο δεν γίνεται δεκτό από τους πιστωτές, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην παράγραφο 2 του προηγούμενου άρθρου ή αν εκδηλώθηκαν αντιρρήσεις κατά του σχεδίου διευθέτησης των οφειλών και δεν υποκαθίστανται αυτές σύμφωνα με τα οριζόμενα στο προηγούμενο άρθρο, το δικαστήριο ελέγχει την ύπαρξη των αμφισβητούμενων απαιτήσεων και την πλήρωση των προϋποθέσεων του άρθρου 1 για τη ρύθμιση των οφειλών και απαλλαγή του οφειλέτη. Η απόφαση εκδίδεται κατά προτεραιότητα….
2. Αν τα περιουσιακά στοιχεία του οφειλέτη δεν είναι επαρκή, το δικαστήριο, αφού αφαιρέσει το ποσό που απαιτείται για την κάλυψη των ευλόγων δαπανών διαβίωσης του ιδίου και των προστατευόμενων μελών της οικογένειάς του, όπως αυτές εκάστοτε προσδιορίζονται με απόφαση του Κυβερνητικού Συμβουλίου Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους δυνάμει του ν. 4224/2013 ή μέχρις ότου εκδοθεί η ανωτέρω απόφαση, όπως αυτές προσδιορίζονται στην Έρευνα Οικονομικών Προϋπολογισμών (Ε.Ο.Π.) που διενεργεί κάθε χρόνο η Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία και στις οποίες συμπεριλαμβάνονται οι δαπάνες κοινωνικής ασφάλισης που βαρύνουν τον οφειλέτη, διατάσσει την καταβολή μηνιαίως, για χρονικό διάστημα τριών (3) ετών, του ποσού που απομένει με βάση τα περιουσιακά στοιχεία και τα πάσης φύσεως εισοδήματά του, για την ικανοποίηση των απαιτήσεων των πιστωτών, συμμέτρως διανεμόμενου…3…4…5…
6. Η απόφαση που ορίζει μηνιαίες καταβολές είναι αμέσως εκτελεστή και δεν επιτρέπεται δικαστική αναστολή της….».
Άρθρο 11 (όπως αντικαταστάθηκε με την παράγραφο 1 του άρθρου 64 του ν. 4549/2018)
«Απαλλαγή από υπόλοιπα χρεών. 1. Η κανονική εκτέλεση από τον οφειλέτη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται με την απόφαση που εκδίδεται σε εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 επιφέρει, με την επιφύλαξη των όσων ορίζονται στην παράγραφο 6 του άρθρου 4 και στην παράγραφο 2 του άρθρου 9, την αυτοδίκαιη απαλλαγή του από κάθε τυχόν υφιστάμενο υπόλοιπο οφειλής έναντι όλων των πιστωτών, ακόμη και έναντι εκείνων που δεν ανήγγειλαν τις απαιτήσεις τους. Ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει από το Ειρηνοδικείο, με αίτηση που κοινοποιείται στους πιστωτές και εκδικάζεται με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, την πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών.
2. Αν ο οφειλέτης καθυστερεί την εκπλήρωση των υποχρεώσεων από τη ρύθμιση οφειλών, με συνέπεια το συνολικό ύψος του ποσού σε καθυστέρηση να υπερβαίνει αθροιστικώς την αξία τριών (3) μηνιαίων δόσεων, διαδοχικών ή μη, ο θιγόμενος πιστωτής μπορεί να επιδώσει στον οφειλέτη εξώδικη όχληση με την οποία τον καλεί να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του εντός τριάντα (30) ημερολογιακών ημερών. Αν ο οφειλέτης δεν συμμορφωθεί προσηκόντως, εκπίπτει αυτοδικαίως από τη ρύθμιση έναντι όλων των πιστωτών από την ημέρα που ο θιγόμενος πιστωτής επιδώσει σχετική δήλωση στους υπόλοιπους πιστωτές, υπό την προϋπόθεση ότι θα καταθέσει σχετικό σημείωμα με ενσωματωμένη την ανωτέρω αναφερόμενη εξώδικη όχληση στο φάκελο που τηρείται στο αρμόδιο δικαστήριο. Στην περίπτωση αυτή, ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει από το Ειρηνοδικείο την ανατροπή της έκπτωσής του αν αποδεικνύει ότι η μη καταβολή των δόσεων οφείλεται σε γεγονός ανωτέρας βίας, μη δυνάμενο να αντιμετωπιστεί με αίτηση μεταρρύθμισης της απόφασης ή ότι ο θιγόμενος πιστωτής άσκησε καταχρηστικά το δικαίωμα της παρούσας παραγράφου.
3. Σε περίπτωση που δεν ευοδωθεί η απαλλαγή από τις οφειλές με τη διαδικασία του παρόντος νόμου, οι απαιτήσεις των πιστωτών επανέρχονται στο ύψος στο οποίο θα βρίσκονταν αν δεν είχε υποβληθεί η αίτηση της παραγράφου 1 του άρθρου 4. Για τον προσδιορισμό του ύψους των απαιτήσεων αποκλείεται, εφόσον είχε γίνει δεκτή η αίτηση της παραγράφου 1 του άρθρου 4, ο ανατοκισμός από την κοινοποίηση της αίτησης αυτής στους πιστωτές και αφαιρούνται τα ποσά που έχουν καταβληθεί από τον οφειλέτη».
Άρθρο 14
«Ένδικα μέσα
Οι αποφάσεις του δικαστηρίου υπόκεινται σε έφεση και σε αναίρεση σύμφωνα με το άρθρο 560 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.».
Ερμηνεία και εφαρμογή διατάξεων
Από τις προαναφερόμενες διατάξεις, ερμηνευόμενες αυτοτελώς αλλά και σε συνδυασμό μεταξύ τους, ενόψει και όλου του νομικού πλαισίου στο οποίο εντάσσονται, του σκοπού που εξυπηρετούν και των πραγματικών περιστατικών που τέθηκαν υπόψη των μελών του Τμήματος από την ερωτώσα Υπηρεσία, συνάγονται τα ακόλουθα:
3. Στη διάταξη του άρθρου 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, προβλέπεται ότι η κανονική εκτέλεση από τον οφειλέτη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται με την απόφαση που εκδίδεται σε εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ίδιου νόμου, επιφέρει την αυτοδίκαιη απαλλαγή του από κάθε τυχόν υφιστάμενο υπόλοιπο οφειλής έναντι όλων των πιστωτών, ακόμη και έναντι εκείνων που δεν ανήγγειλαν τις απαιτήσεις τους. Πέραν, όμως της αυτοδίκαιης απαλλαγής, ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει από το Ειρηνοδικείο, με αίτηση που κοινοποιείται στους πιστωτές και εκδικάζεται με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, την πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών του. Ο τελικός στόχος, στον οποίο αποβλέπει ο οφειλέτης, υποβάλλοντας στο δικαστήριο την κατά την παράγραφο 1 του άρθρου 4 του ν. 3869/2010 αίτηση, είναι η ρύθμιση των χρεών του και η απαλλαγή του από αυτά. Στην περίπτωση που το δικαστήριο κάνει δεκτή την αίτηση του οφειλέτη και προβεί σε ρύθμιση των χρεών του, ο οφειλέτης δεν απαλλάσσεται των χρεών του από την αρχή. Για να επέλθει η απαλλαγή, απαιτείται η κανονική εκτέλεση των υποχρεώσεων που του επιβάλλονται με την απόφαση, κατ’ εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ν. 3869/2010. Πριν από την κανονική εκτέλεση των υποχρεώσεών του, δεν μπορεί να επέλθει η απαλλαγή, η οποία πιστοποιείται με απόφαση του δικαστηρίου, κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010 [ΕιρΙλίου (Ν. Λιοσίων) 63/2024, ΕιρΑταλάντης 60/2024].
Α. Επί του πρώτου υποερωτήματος
4. Παρότι τα ένδικα μέσα αποτελούν μία πρόσθετη εγγύηση τελειότερης απονομής της δικαιοσύνης, ο κοινός νομοθέτης μπορεί όχι μόνο να περιορίσει αυτά, αλλά και να αποκλείσει εντελώς την άσκησή τους, με σκοπό την ταχύτερη και αποτελεσματικότερη απονομή της δικαιοσύνης, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι τούτο γίνεται κατά τρόπο γενικό και δεν καταλαμβάνει και ήδη ασκηθέντα ένδικα μέσα, διότι η θέσπιση ένδικων μέσων δεν κατοχυρώνεται από το Σύνταγμα της χώρας μας, ούτε από το άρθρο 6 παρ. 1 της Σύμβασης της Ρώμης για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ), ούτε από το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
5. Ο με νομοθετική ρύθμιση αποκλεισμός της άσκησης ένδικων μέσων κατά δικαστικών αποφάσεων δεν αντιβαίνει στη διάταξη του άρθρου 20 παρ. 1 του Συντάγματος, που επιβάλλει μεν στην Πολιτεία την υποχρέωση παροχής στους πολίτες ένδικης έννομης προστασίας προς επίλυση των ιδιωτικών διαφορών τους, αναγνωρίζοντας σε αυτούς αντίστοιχο δημόσιο δικαίωμα, όμως, στον νομοθέτη εναπόκειται, κατ` αρχήν, να κρίνει αν, πόσα και ποια ένδικα μέσα θα χορηγήσει, καθώς και για ποιους λόγους, συνεκτιμώντας ενδεχομένως την αξία του αντικειμένου της διαφοράς και το είδος της διαδικασίας, με την οποία εκδικάζεται η υπόθεση. Το ίδιο ισχύει και στο πλαίσιο της ΕΣΔΑ (κύρωση με το ν.δ. 53/1974), που αναγνωρίζει μεν με το άρθρο 6 παρ. 1 το δικαίωμα στα πρόσωπα για δικαστική επίλυση των ιδιωτικών διαφορών τους σε συνθήκες δίκαιης δίκης, στην έννοια, όμως, αυτής δεν περιλαμβάνεται και η πρόβλεψη οπωσδήποτε άσκησης ένδικων μέσων (ΑΠ 263/2024, 823/2019, ΑΠ 287/2016, ΑΠ 929/2014).
6. Από τα προαναφερόμενα συνάγεται ότι, στην περίπτωση που ο νόμος δεν απαγορεύει την άσκηση ένδικων μέσων κατά δικαστικών αποφάσεων ή δεν θέτει περιορισμούς στην άσκηση αυτών, είναι επιτρεπτή η άσκηση όλων των τακτικών και έκτακτων ένδικων μέσων.
7. Σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 552 και 553 παρ. 1 εδ. α΄ του ΚΠολΔ, σε αναίρεση υπόκεινται οι τελεσίδικες αποφάσεις των ειρηνοδικείων (ήδη η αναφορά σε ειρηνοδικεία έχει καταργηθεί με τα άρθρα 49 παρ. 1 και 120 παρ. 1 του ν. 5134/2024 από 16-9-2024 - Α΄ 146), των μονομελών και των πολυμελών πρωτοδικείων, καθώς και των εφετείων, που αφορούν στον καθορισμό της καθ’ ύλην αρμοδιότητας ή περατώνουν όλη τη δίκη ή μόνο τη δίκη για την αγωγή ή την ανταγωγή. Τελεσίδικες είναι οι αποφάσεις που δεν υπόκεινται σε ανακοπή ερημοδικίας και σε έφεση (άρθρο 321 ΚΠολΔ), είτε διότι είναι εξαρχής απρόσβλητες με τα ανωτέρω ένδικα μέσα είτε διότι εξέπνευσε η προθεσμία άσκησής τους, ενώ αμετάκλητες είναι οι αποφάσεις που δεν μπορούν να προσβληθούν και με τα έκτακτα ένδικα μέσα, της αναψηλάφησης και της αναίρεσης, ομοίως, είτε λόγω του μη επιτρεπτού της προσβολής τους με τα ένδικα αυτά μέσα είτε λόγω παρέλευσης της προθεσμίας άσκησής τους.
8. Στο άρθρο 741 του ΚΠολΔ αναφέρεται ότι και στη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας εφαρμόζονται τα άρθρα 1 έως 590 του ΚΠολΔ, εκτός εάν είναι αντίθετα προς ειδικές διατάξεις ή δεν προσαρμόζονται στη διαδικασία αυτή, ενώ από τις διατάξεις των άρθρων 761, 767 και 769 του ΚΠολΔ προκύπτει ότι στις υποθέσεις που εκδικάζονται κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας χωρούν τα ένδικα μέσα της έφεσης, της αναψηλάφησης και της αναίρεσης.
9. Περαιτέρω, η διάταξη του άρθρου 14 του ν. 3869/2010 ορίζει ότι οι αποφάσεις του δικαστηρίου υπόκεινται σε έφεση και σε αναίρεση, σύμφωνα με το άρθρο 560 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Στη διάταξη αυτή δεν διευκρινίζεται, ειδικότερα, εάν η πρόβλεψη για την άσκηση μόνο των ένδικων αυτών μέσων αφορά τις αποφάσεις του δικαστηρίου που εκδίδονται κατ’ άρθρο 8 ή κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του νόμου αυτού ή εάν αφορά και τις δύο αυτές περιπτώσεις. Ως εκ τούτου και δεδομένου ότι η πιστοποίηση της απαλλαγής του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του, που γίνεται με δικαστική απόφαση, κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ως άνω νόμου, εντάσσεται στο ίδιο σύστημα δικαίου με τη δικαστική απόφαση που εκδίδεται κατ’ άρθρο 8 του νόμου αυτού, καθώς και ότι η πιστοποίηση της απαλλαγής του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του, έχει παρεπόμενο χαρακτήρα αυτού της αίτησης για ρύθμιση των χρεών, συνάγεται ότι η διάταξη του άρθρου 14 του ν. 3869/2010 αφορά τόσο τις αποφάσεις που εκδίδονται κατ’ άρθρο 8 του εν λόγω νόμου, όσο και αυτές που εκδίδονται κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του νόμου αυτού. Επισημαίνεται συναφώς ότι, με την υπ’ αριθ. 79/2025 απόφαση του Αρείου Πάγου, έγινε δεκτό ότι απόφαση του, ως Εφετείου, δικάσαντος Μονομελούς Πρωτοδικείου, η οποία εκδόθηκε κατά την ειδική διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας (άρθρα 739 έως 741 επ. του ΚΠολΔ, σε συνδυασμό με άρθρο 15 του ν. 3869/2010), ερήμην διαδίκου, παρά, την ερημοδικία, είναι τελεσίδικη και η αίτηση αναίρεσης απευθύνεται παραδεκτά και εναντίον αυτής, διότι, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 14 του ν. 3869/2010, η απόφαση αυτή δεν υπόκειται σε ανακοπή ερημοδικίας.
10. Σύμφωνα με τα ανωτέρω, η δικαστική απόφαση που εκδίδεται ύστερα από αίτηση του οφειλέτη, με την οποία ο τελευταίος ζητεί την πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών του, κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, υπόκειται σε έφεση και αναίρεση και καθίσταται αμετάκλητη όταν δεν μπορεί πλέον να προσβληθεί με το έκτακτο ένδικο μέσο της αναίρεσης, είτε λόγω άσκησης αυτής και απόρριψής της, είτε λόγω παρέλευσης της προθεσμίας άσκησής της.
Επί του δεύτερου υποερωτήματος
11. Η διάταξη της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010 ορίζει ρητά ότι η κανονική εκτέλεση από τον οφειλέτη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται με την απόφαση που εκδίδεται σε εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ίδιου νόμου, επιφέρει, με την επιφύλαξη των όσων ορίζονται στην παράγραφο 6 του άρθρου 4 και στην παράγραφο 2 του άρθρου 9, την αυτοδίκαιη απαλλαγή του από κάθε τυχόν υφιστάμενο υπόλοιπο οφειλής έναντι όλων των πιστωτών, ακόμη και έναντι εκείνων που δεν ανήγγειλαν τις απαιτήσεις τους. Παρά την αυτοδίκαιη απαλλαγή, όμως, στο δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, προβλέπεται ότι ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει από το Ειρηνοδικείο την πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών. Η προβλεπόμενη από την ως άνω διάταξη υποβολή, εκ μέρους του οφειλέτη, αίτησης στο Ειρηνοδικείο για πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των χρεών του, κατέστη προαιρετική, μετά την αντικατάσταση της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010 με την παράγραφο 1 του άρθρου 64 του ν. 4549/2018. (ΑΠ 332/2024). Η διάταξη της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, όπως τροποποιήθηκε κατά τα ανωτέρω, εφαρμόζεται, σύμφωνα με τη μεταβατική διάταξη της παραγράφου 14 του άρθρου 68 του ν. 4549/2018 και σε περιπτώσεις, κατά τις οποίες ο οφειλέτης έχει αποπερατώσει τη ρύθμιση των οφειλών του, κατά την έναρξη ισχύος του νόμου αυτού (14-6-2018).
12. Από τα ανωτέρω εκτεθέντα, προκύπτει ότι η υποβολή στο αρμόδιο Δικαστήριο αίτησης από τον οφειλέτη για την πιστοποίηση της απαλλαγής του από το υπόλοιπο των οφειλών του, δυνάμει του άρθρου 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, είναι δυνητική και όχι υποχρεωτική.
Επί του τρίτου υποερωτήματος
13. Επί του υποερωτήματος αυτού και επί του ζητήματος εάν, στην περίπτωση που η έκδοση απόφασης περί πιστοποίησης της απαλλαγής του οφειλέτη δεν είναι υποχρεωτική, είναι επιτρεπτό, με βάση την κείμενη νομοθεσία, να ζητεί ο e-ΕΦΚΑ την έκδοση τέτοιων αποφάσεων, προκειμένου να διασφαλίζεται η πιστοποίηση της εκτέλεσης των υποχρεώσεων των οφειλετών προς όλους τους πιστωτές, μετά από διαλογική συζήτηση μεταξύ των μελών του Τμήματος, σχηματίστηκαν δύο γνώμες.
14. Με τη γνώμη της πλειοψηφίας, που απαρτίστηκε από τους Κωνσταντίνο Γεωργιάδη, Αντιπρόεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, Νικόλαο Καραγιώργη, Θεόδωρο Ράπτη, Μαρία Δεληγιάννη, Μαρία Μπασδέκη, Μαρία – Λουίζα Μπακαλάκου, Σπυρίδωνα Κουλούρη, Παναγιώτα Παρασκευοπούλου, Σοφία Διαμαντοπούλου και Σοφία Καρυτινού, Νομικούς Συμβούλους του Κράτους (ψήφοι 10), έγιναν δεκτά τα ακόλουθα:
15. Όπως ήδη εκτέθηκε, για την απαλλαγή του οφειλέτη από το υπόλοιπο των χρεών του, διεξάγεται ειδική διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου του άρθρου 3 του ν. 3869/2010. Αντικείμενο της διαδικασίας είναι η διαπίστωση από το δικαστήριο της κανονικής εκτέλεσης των υποχρεώσεων του οφειλέτη. Ενδιαφερόμενος, συνήθως, για την πρόκληση τέτοιας διαδικασίας είναι ο οφειλέτης, ο οποίος υποβάλλει στο αρμόδιο δικαστήριο σχετική αίτηση για τη διαπίστωση της κανονικής εκπλήρωσης των υποχρεώσεων του και τη συνεπεία τούτου επελθούσα απαλλαγή του. Στην περίπτωση που ο οφειλέτης έχει πλήρως εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του που καθόρισε το δικαστήριο, τότε στο στάδιο αυτό, κατά τη διατύπωση της πρώτης παραγράφου του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, επέρχεται η απαλλαγή του οφειλέτη από κάθε τυχόν υφιστάμενο υπόλοιπο οφειλής έναντι των πιστωτών, τις απαιτήσεις των οποίων αφορούσε η απόφαση. Η απαλλαγή, δηλαδή, αυτή επέρχεται αυτοδικαίως, ως συνέπεια της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων του οφειλέτη, χωρίς την ανάγκη έκδοσης δικαστικής απόφασης. Ναι μεν προβλέπεται, πλέον, η δυνατότητα του υπερχρεωμένου οφειλέτη που εκτέλεσε τις υποχρεώσεις που του επιβλήθηκαν με τη ρυθμιστική του ν. 3869/2010 δικαστική απόφαση, να ζητήσει την πιστοποίηση από το δικαστήριο της απαλλαγής με δικαστική απόφαση, όμως, δεν είναι η απόφαση αυτή που επιφέρει την απαλλαγή, αλλά η τελευταία επέρχεται ως άμεση συνέπεια της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων εκ μέρους του οφειλέτη. Η απόφαση εκδίδεται για να βεβαιώσει ένα επελθόν γεγονός και για λόγους ασφάλειας δικαίου. Η απόφαση του δικαστηρίου είναι, κατά τη φύση της, αναγνωριστική και όχι διαπλαστική και οριστική, υποκείμενη σε έφεση από νομιμοποιούμενο διάδικο (βλ. Αθ. Κρητικό, Ρύθμιση των οφειλών υπερχρεωμένων φυσικών προσώπων, εκδ. 2016, άρθρο 4 σελ. 384 επ., Δ. Μακρή, Κατ’ άρθρο ερμηνεία του ν. 3869/2010, έκδ. 2010, παρ. 152-156, Π. Αρβανιτάκη, Το διαδικαστικό πλαίσιο του ν. 3869/2010, Αρμ. 2010, 1461 επ., Α. Σιβιτανίδη, Ερμηνευτικά ζητήματα αναφορικά με τον ν. 3869/2010, ΝοΒ 2011, 656 επ., ΜονΠρωτΑθ 30015/2025).
16. Σύμφωνα με τα προαναφερόμενα, η δυνατότητα πιστοποίησης από το δικαστήριο της απαλλαγής του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του, παρέχεται από τον νόμο μόνο στον οφειλέτη και η σχετική απόφαση του δικαστηρίου εκδίδεται κατόπιν αίτησής του. Τυχόν αναγνώριση σε πιστωτή και ειδικότερα, στον e-ΕΦΚΑ, της δυνατότητας να ζητεί την έκδοση απόφασης της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, για την πιστοποίηση της απαλλαγής του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του, θα αναιρούσε τον προβλεπόμενο στον νόμο δυνητικό χαρακτήρα της πιστοποίησης της απαλλαγής, αφού θα εξαρτούσε τη διαπίστωση της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων του οφειλέτη από την έκδοση δικαστικής απόφασης, καθιστώντας την έκδοσή της στην ουσία υποχρεωτική. Εναπόκειται σε κάθε πιστωτή ο έλεγχος και η διαπίστωση της κανονικής εκτέλεσης από τον οφειλέτη των υποχρεώσεων που επιβάλλονται με την απόφαση που εκδίδεται σε εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ν. 3869/2010, η οποία (εκτέλεση) επιφέρει την αυτοδίκαιη απαλλαγή του οφειλέτη. Εάν ο νομοθέτης ήθελε να χορηγήσει εκτός από τον οφειλέτη και σε κάθε πιστωτή τη δυνατότητα να ζητεί την έκδοση απόφασης της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, για την πιστοποίηση της απαλλαγής του οφειλέτη, όφειλε να το πράξει ρητά, όπως ακριβώς το έπραξε για τον οφειλέτη.
17. Κατά τη γνώμη της μειοψηφίας (δηλαδή του Νομικού Συμβούλου του Κράτους Αντωνίου Παπαγεωργίου, με την οποία συντάχθηκε και η εισηγήτρια Ευδοκία Σαφαρή, Πάρεδρος Ν.Σ.Κ. (γνώμη χωρίς ψήφο), σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, η οριστική απαλλαγή του οφειλέτη τελεί υπό την αίρεση της ολοσχερούς εκπλήρωσης των όρων της δικαστικής ρύθμισης των χρεών έναντι όλων των πιστωτών, οι απαιτήσεις των οποίων υπήχθησαν στη ρύθμιση. Η απαλλαγή του επέρχεται, εφόσον υπήρξε κανονική η πληρωμή των δόσεων του ορισθέντος από το Δικαστήριο διαστήματος, κατ’ εφαρμογή των παρ. 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ν. 3869/2010, χωρίς να αναμένεται και η πάροδος της περιόδου δόσεων, που όρισε το Δικαστήριο κατ’ άρθρο 9 παρ. 2 του ν. 3869/2010 και αφορά την εξαίρεση από την εκποίηση της κύριας κατοικίας του οφειλέτη.
18. Για να επέλθει, συνεπώς, η απαλλαγή του οφειλέτη από απαίτηση πιστωτή, πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις:
i. Να έχει περιληφθεί η απαίτηση του πιστωτή στο σχέδιο διευθέτησης οφειλών, που περιλαμβάνεται στην αίτηση του οφειλέτη ενώπιον του αρμόδιου Ειρηνοδικείου και να μην έχει εξαιρεθεί από το Δικαστήριο.
ii. Να έχει επιδοθεί η αίτηση του οφειλέτη περί υπαγωγής των οφειλών του στον ν. 3869/2010 στον δικαιούχο – πιστωτή της απαίτησης, καθώς διαφορετικά, ο τελευταίος δεν θα έχει καταστεί διάδικος και δεν θα δεσμεύεται από την απόφαση που θα εκδοθεί, εκτός εάν ο πιστωτής ασκήσει κύρια παρέμβαση στην ανοιγείσα δίκη, οπότε σε αυτήν την περίπτωση καθίσταται διάδικος και δεσμεύεται από τη δικαστική απόφαση που εκδίδεται.
iii. Να έχει συμμορφωθεί ο οφειλέτης στη ρύθμιση των οφειλών του, σύμφωνα με τη δικαστική απόφαση και τον νόμο, καθώς και στις οριζόμενες καταβολές εντός της τριετίας, κατ’ εφαρμογή των παραγράφων 2, 4 και 5 του άρθρου 8 του ν. 3869/2010, προς όλους τους πιστωτές, των οποίων οι απαιτήσεις καταλαμβάνονται από τη δικαστική ρύθμιση. Η διαπίστωση της ως άνω προϋπόθεσης, δηλαδή, της κανονικής εκτέλεσης των υποχρεώσεων του οφειλέτη προς όλους τους πιστωτές, γίνεται με την προσκόμιση εκ μέρους του οφειλέτη εξοφλητικών αποδείξεων από τους λοιπούς πιστωτές, των οποίων οι απαιτήσεις ρυθμίζονται από τη δικαστική απόφαση, στις οποίες θα πιστοποιείται ότι ο αιτών οφειλέτης έχει συμμορφωθεί στις έναντι αυτών υποχρεώσεις του, όπως αυτές ρυθμίζονται από τη δικαστική απόφαση και ότι δεν υπολείπεται καμία δόση από τις οριζόμενες στη δικαστική απόφαση. Η προσκόμιση των βεβαιώσεων αυτών παρέλκει, όταν η απαλλαγή πιστοποιείται με δικαστική απόφαση.
19. Λόγω των πολλαπλών επιφυλάξεων υπό τις οποίες ενδέχεται να τελεί η απαλλαγή του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του (η απαλλαγή τελεί υπό την επιφύλαξη των όσων ορίζονται στην παράγραφο 6 του άρθρου 4 και στην παράγραφο 2 του άρθρου 9 του ν. 3869/2010), απαραίτητο στοιχείο για την εφαρμογή της εν λόγω συνέπειας από τη Διοίκηση αποτελεί η δικαστική απόφαση περί πιστοποίησης αυτής (παρά το γεγονός ότι η εν λόγω απόφαση έχει μόνο αναγνωριστικό χαρακτήρα), ώστε από το περιεχόμενο αυτής να καθίσταται κάθε φορά δυνατή η ασφαλής εξαγωγή συμπερασμάτων για την έκταση της απαλλαγής και τις επιφυλάξεις υπό τις οποίες τυχόν τελεί αυτή (βλ. και ΠΟΛ. 1036/18-3-2016 – ΑΔΑ: 7ΝΟΜΗ-ΟΛ6, παροχή από το Υπουργείο Οικονομικών οδηγιών σχετικά με το χειρισμό υποθέσεων υπαγωγής οφειλετών στις διατάξεις του ν. 3869/2010).
20. Η πιστοποίηση με δικαστική απόφαση της απαλλαγής του οφειλέτη από τα χρέη του που έχουν ρυθμιστεί με βάση τις διατάξεις του ν. 3869/2010, καθιστά ασφαλέστερη τη διαπίστωση της επέλευσης της απαλλαγής, της έκτασης αυτής και των επιφυλάξεων υπό τις οποίες τυχόν τελεί. Κατ’ ακολουθία των ανωτέρω, η απαλλαγή από τις οφειλές έναντι του e-ΕΦΚΑ επέρχεται, εφόσον με τις καταβολές από τον οφειλέτη καλύφθηκε το ύψος της οφειλής προς τον Φορέα, όπως αυτό διαμορφώθηκε με τη δικαστική ρύθμιση και ο οφειλέτης προσκομίσει στην αρμόδια υπηρεσία τη δικαστική πιστοποίηση της απαλλαγής του άρθρου 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, την οποία ο e-ΕΦΚΑ δύναται να ζητεί (ΝΣΚ 54/2021 Α΄ Τακτικής Ολομέλειας). Για τον λόγο αυτό, κατά την άποψη της μειοψηφίας, ο e-ΕΦΚΑ δύναται να ζητεί από τους οφειλέτες του την έκδοση και προσκόμιση απόφασης της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010.
Απάντηση
21. Ενόψει των ανωτέρω, στο ερώτημα που υποβλήθηκε, το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους (ΣΤ΄ Τμήμα), γνωμοδοτεί ως εξής:
Α. Η απόφαση που εκδίδεται κατ’ άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3869/2010, καθίσταται αμετάκλητη, όταν δεν μπορεί πλέον να προσβληθεί με το έκτακτο ένδικο μέσο της αναίρεσης, είτε λόγω άσκησης αυτής και απόρριψής της, είτε λόγω παρέλευσης της προθεσμίας άσκησής της (ομόφωνα).
Β. Η έκδοση της δικαστικής απόφασης που προβλέπεται στη διάταξη της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010 είναι δυνητική για τον οφειλέτη (ομόφωνα).
Γ. Ο e-ΕΦΚΑ δεν δύναται να ζητεί την έκδοση απόφασης της παραγράφου 1 του άρθρου 11 του ν. 3869/2010, για την πιστοποίηση της απαλλαγής του οφειλέτη από το υπόλοιπο των οφειλών του (κατά πλειοψηφία).
ΘΕΩΡΗΘΗΚΕ
Αθήνα, 26-5-2025
Ο Πρόεδρος Η Εισηγήτρια
Κωνσταντίνος Γεωργιάδης Ευδοκία Σαφαρή
Αντιπρόεδρος Ν.Σ.Κ. Πάρεδρος Ν.Σ.Κ.