Τροποποίηση εκτελούμενης σύμβασης υψηλής οικονομικής αξίας με αύξηση τιμής - Η νομολογία του Ελεγκτικού Συνεδρίου

Εμφάνιση περισσότερων Εμφάνιση λιγότερων

Περίληψη

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση και η αύξηση των τιμών είχε άμεσο αντίκτυπο στην υλοποίηση δημοσίων συμβάσεων, με αποτέλεσμα σωρεία αιτημάτων αναδόχων για τροποποίηση εκτελούμενων συμβάσεων με αύξηση τιμής. Η νομολογία του Εβδόμου Τμήματος και της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου προσανατολίστηκε στην απαίτηση αυστηρής απόδειξης από την αναθέτουσα αρχή για την αύξηση των τιμών και όχι αόριστη επίκληση ή ελλειπή τεκμηρίωση, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της ενεργειακής κρίσης, τα οποία αποτελούν μεν απρόβλεπτες περιστάσεις, κοινώς γνωστές, αλλά η επίδρασή τους σε κάθε συγκεκριμένη σύμβαση πρέπει να αποδεικνύεται από συγκεκριμένα πρόσφορα στοιχεία. Η νομολογιακή αυτή τάση συμπλέει με τη νομοθετική βούληση, μετά την εισαγωγή του άρθρου 7 του Ν 4965/2022 (Α΄162).

Εμφάνιση περισσότερων Εμφάνιση λιγότερων

Κείμενο

1. Εισαγωγή
Κάθε χρόνο πάνω από 250.000 αρχές στην Ευρωπαϊκή Ένωση δαπανούν περίπου το 14% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος για αγορά προμηθειών, υπηρεσιών ή εκτέλεση έργων. Οι περισσότερες από αυτές τις συμβάσεις προγραμματίζονται και υλοποιούνται υπό κανονικές συνθήκες, Όμως, όλο και πιο συχνά, διανύουμε περιόδους κρίσεων, όπου το επείγον και το απρόβλεπτο υπαγορεύει ευελιξία τόσο στους κανόνες της διαγωνιστικής διαδικασίας , όσο και στην περαιτέρω εκτέλεση μιας σύμβασης. Μια τέτοια είδους κρίση, στον τομέα της υγείας , της οποίας έγινε διαχείριση και συνδέεται με συμβασιοποιήσεις κατά πρώτο λόγο προμηθειών και κατά δεύτερο λόγο υπηρεσιών ήταν οι συμβάσεις Covid-19. Με βάση τη διαπίστωση ότι η πανδημία Covid-19 συνιστά αναντίρρητα απρόβλεπτη περίσταση, που έχει προκαλέσει κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με σοβαρό αντίκτυπο στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων, δοθέντος ότι έχουν ενσκήψει σοβαρές δυσχέρειες στην απρόσκοπτη δρομολόγηση και υλοποίηση των διαδικασιών ανάθεσης, ελέγχθηκαν προσυμβατικά από το Ελεγκτικό Συνέδριο όλες οι συμβάσεις υψηλής οικονομικής αξίας. Η επόμενη κρίση με σοβαρό αντίκτυπο στις δημόσιες συμβάσεις οφείλεται στον πόλεμο στην Ουκρανία, την ενεργειακή κρίση και την αύξηση των τιμών, με αποτέλεσμα οι ανάδοχοι να ζητούν τροποποίηση των υπογεγραμμένων και ήδη εκτελούμενων συμβάσεων με αύξηση τιμής.

Σελ. 11382. Η απρόβλεπτη περίσταση και το βάρος απόδειξης. Τα θεμέλια της νομολογίας
Ας δούμε χρονολογικά τις αποφάσεις του Εβδόμου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, όσον αφορά στο θέμα αυτό, εκκινώντας από τα θερινά Τμήματα του έτους 2022.
Σύμφωνα με την απόφαση 1363/2022: “4. Το άρθρο 132 του Ν 4412/2016, όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθρο 22 παρ. 34 του Ν 4441/2016 (Α΄ 227), ορίζει ότι «1. Οι συμβάσεις (...) μπορούν να τροποποιούνται χωρίς νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης σε οποιαδήποτε από τις ακόλουθες περιπτώσεις: (...) γ) όταν πληρούνται σωρευτικά οι ακόλουθες προϋποθέσεις: αα) η ανάγκη τροποποίησης προέκυψε λόγω περιστάσεων που δεν ήταν δυνατόν να προβλεφθούν από μια επιμελή αναθέτουσα αρχή, ββ) η τροποποίηση δεν μεταβάλλει τη συνολική φύση της σύμβασης, γγ) οποιαδήποτε αύξηση της τιμής δεν υπερβαίνει το 50% της αξίας της αρχικής σύμβασης... Οι επακόλουθες τροποποιήσεις δεν πρέπει να αποσκοπούν στην αποφυγή εφαρμογής του παρόντος βιβλίου (...)». Από τις ανωτέρω διατάξεις συνάγεται ότι σύμφωνα με τους κανόνες του ενωσιακού δικαίου η σύναψη τροποποιητικής σύμβασης με τον ανάδοχο ήδη εκτελούμενης τοιαύτης επιτρέπεται μόνο στις περιοριστικά αναφερόμενες στο ως άνω άρθρο περιπτώσεις και εφόσον συντρέχουν οι προβλεπόμενες στις διατάξεις αυτού προϋποθέσεις. Τούτο, διότι η ουσιώδης τροποποίηση των όρων μίας σύμβασης, όπως είναι η αύξηση του οικονομικού της αντικειμένου πέραν των ορίων της ήσσονος οικονομικής σημασίας τροποποιήσεων (άρθρο 132 παρ. 2 Ν 4412/2016) ισοδυναμεί με εκ νέου ανάθεση και, ως εκ τούτου, συνιστά παρέκκλιση από τις αρχές της διαφάνειας, της ισότητας συμμετοχής των οικονομικών φορέων στις διαδικασίες για την κατάρτιση δημοσίων συμβάσεων και της διασφάλισης της ανάπτυξης υγιούς και ανόθευτου ανταγωνισμού. Στο πλαίσιο αυτό, επιτρεπτή περίπτωση τροποποίησης σύμβασης προμήθειας αποτελεί, μεταξύ άλλων, αυτή που έχει ως αντικείμενο την αύξηση του συμβατικού τιμήματος σε σχέση με το αρχικά προβλεπόμενο, εφόσον συντρέχουν σωρευτικά οι ακόλουθες προϋποθέσεις: α) Η ανάγκη τροποποίησης προκύπτει από απρόβλεπτες για κάθε επιμελή αναθέτουσα Αρχή περιστάσεις, οι οποίες ανέκυψαν κατά την εκτέλεση της σύμβασης. Ως τέτοιες νοούνται πραγματικά γεγονότα, που δεν ανάγονται στον χρόνο κατάρτισης της αρχικής σύμβασης και τα οποία, παρότι ο αρχικός σχεδιασμός, βάσει του οποίου προσδιορίστηκε το αντικείμενο της αρχικής ανάθεσης, υπήρξε κατά το δυνατόν πλήρης και ακριβής, λαμβανομένων υπ’ όψιν των διαθέσιμων μέσων, της φύσης και των χαρακτηριστικών των συγκεκριμένων προς προμήθεια ειδών, των ορθών πρακτικών στον σχετικό τομέα και της ανάγκης διασφάλισης της κατάλληλης σχέσης μεταξύ των πόρων που δαπανώνται για την προετοιμασία της ανάθεσης και της προβλεπόμενης αξίας της, εν τούτοις ήταν αδύνατον να προβλεφθούν από «μια επιμελή δημόσια αρχή» (βλ. αιτιολογική σκέψη 109 της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ, ΕλΣυν Τμ. Μείζ. Επταμ. Συνθ. 1317/2018, 682/2017, 2229/2016, Τμ. Έβδομο 1242, 91/2021, VI Tμ. 639/2020, Στ΄ Κλιμ. 154/2022). β) Με την επιχειρούμενη τροποποίηση δεν μεταβάλλεται η συνολική φύση της αρχικής σύμβασης, υπό την έννοια της αλλοίωσης των βασικών παραμέτρων αυτής, και ιδίως με την αντικατάσταση των προς προμήθεια αγαθών με άλλα διαφορετικά (βλ. αιτιολογική σκέψη 109 της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ, ΕλΣυν Έβδομο Τμ. 1242, 91/2021). γ) Η οποιαδήποτε αύξηση τιμής δεν υπερβαίνει το 50% του συμβατικού τιμήματος της αρχικής σύμβασης (βλ. ΕλΣυν Έβδομο Τμ. 1242, 91/2021, VI Τμ. 639, 23/2020, 1877/2019). δ) Η τροποποίηση δεν αποσκοπεί στην αποφυγή εφαρμογής των διατάξεων του Ν 4412/2016 ως προς τις διαδικασίες ανάθεσης των δημοσίων συμβάσεων. Η ανωτέρω διάταξη που παρέχει τη δυνατότητα τροποποίησης μίας σύμβασης πρέπει να ερμηνεύεται στενά, το δε βάρος απόδειξης της συνδρομής των αναφερόμενων σε αυτήν ειδικών περιπτώσεων επιτρεπτής τροποποίησης της σύμβασης φέρει η αναθέτουσα Αρχή που τις επικαλείται (πρβλ. ΔΕΕ Αποφάσεις της 27ης.10.2011, Επιτροπή κατά Ελληνικής Δημοκρατίας, C-601/10, σκ. 32, της 8ης.4.2008, C-337/05, Επιτροπή κατά Ιταλικής Δημοκρατίας, σκ. 57-58, της 11ης.1.2005, C-26/03, Stadt Halle, σκ. 46, της 18ης.11.2004, C-126/03, Επιτροπή κατά Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας σκ. 23, βλ. ΕλΣυν Έβδομο Τμ. 1242, 91/2021, Στ΄ Κλιμ. 372/2021, 154/2022).5. Περαιτέρω, ο Ν 4412/2016 ορίζει στο άρθρο 129 ότι: «Κατά την εκτέλεση δημοσίων συμβάσεων εφαρμόζονται: α) οι διατάξεις του παρόντος, β) οι όροι της σύμβασης και γ) συμπληρωματικά ο Αστικός Κώδικας». Σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 173, 200 και 288 του Αστικού Κώδικα, οι οποίες εφαρμόζονται συμπληρωματικά στις δημόσιες συμβάσεις βάσει της προαναφερθείσας διάταξης του άρθρου 129 (πρβλ. ΣτΕ 2426/2017, 3803/2009, 74/1992 κ.α., στο πλαίσιο προγενέστερων μορφών της νομοθεσίας περί δημοσίων συμβάσεων, κατά τις οποίες οι ανωτέρω διατάξεις του Αστικού Κώδικα αποδίδουν γενική αρχή του δικαίου και έχουν ανάλογη εφαρμογή στις διοικητικές συμβάσεις), το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί, αν αυτό δεν επιτεύχθηκε κατά την ενώπιον των διοικητικών οργάνων διαδικασία, να παρεμβαίνει διορθωτικά στη σύμβαση καθορίζοντας, ακόμη και κατά παρέκκλιση από τα συμφωνηθέντα, την παροχή και την αντιπαροχή, όταν αυτό επιβάλλεται από την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη. Ήτοι, στις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες συντρέχουν απρόβλεπτες συνθήκες, οι οποίες, αν και δεν συνεπάγονται την εφαρμογή του άρθρου 388 του Αστικού Κώδικα, καθιστούν, εν τούτοις, την παροχή, η οποία οφείλεται από έναν από τους συμβαλλομένους, υπερμέτρως επαχθή και μάλιστα σε βαθμό, ο οποίος υπερβαίνει τον κίνδυνο που μπορεί να αναληφθεί από αυτόν, σύμφωνα προς την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη. Δεν δύναται όμως στις ανωτέρω διατάξεις του Αστικού Κώδικα να θεμελιωθεί η τροποποίηση ουσιωδών όρων της σύμβασης κατά το στάδιο εκτέλεσής της, που θα είχε ως συνέπεια την, κατά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των διαγωνιζομένων, ανεπίτρεπτη εκ των υστέρων ανατροπή των όρων, με βάση τους οποίους αναπτύχθηκε κατά το προσυμβατικό στάδιο ο ανταγωνισμός, διαμορφώθηκαν οι προσφορές των διαγωνιζομένων και ανακηρύχθηκε ο ανάδοχος, ήτοι τροποποίησης που θα ενείχε τον κίνδυνο στρέβλωσης του ανταγωνισμού σε βάρος ήδη διαγωνισθέντων ή δυνητικών διαγωνιζομένων (βλ. ΣτΕ 1284/2020, ΕλΣυν Εβδ. Τμ. 948/2022, Ζ΄ Κλ. 684/2021, όπου και περαιτέρω παραπομπές). . Με βάση τα προεκτεθέντα, το Δικαστήριο κρίνει τα ακόλουθα: Οι απρόβλεπτες περιστάσεις τις οποίες επικαλείται το προσφεύγον ...ήτοι η κατακόρυφη αύξηση τιμών στην αγορά ενέργειας σε παγκόσμια κλίμακα καθώς και η αύξηση της τιμής των πρώτων υλών, ναι μεν συντρέχουν, και μάλιστα τις περιστάσεις αυτές δεν μπορούσε να προβλέψει, πολλώ μάλλον να επηρεάσει ή να αποφύγει το ανωτέρω κατά τον χρόνο προκήρυξης της προμήθειας (βλ. και το 2040/13.4.2022 προ
Σελ. 1139αναφερθέν έγγραφο της ΕΑΑΔΗΣΥ). Πλην όμως, το προσφεύγον έχει το βάρος να αποδείξει ότι λόγω των απροβλέπτων αυτών περιστάσεων έχει ανατραπεί η οικονομική ισορροπία της αρχικής σύμβασης, στην οποίαν απέβλεψαν τα μέρη, και δη υπερμέτρως εις βάρος της προμηθεύτριας εταιρείας. Όμως, με την αόριστη αναφορά του στο οικείο Πρακτικό του για αύξηση κατά 50%, δηλαδή ακριβώς στο επιτρεπόμενο όριο, το Δ.Σ. του προσφεύγοντος,δεν ανταποκρίθηκε στο αποδεικτικό βάρος αυτού. Ειδικότερα, από το ... Πρακτικό, με το οποίο αποφασίστηκε η ένδικη τροποποίηση, δεν προκύπτει, με αναφορά σε συγκεκριμένα συγκριτικά στοιχεία για την αύξηση του κόστους παραγωγής των προς προμήθεια ειδών ή σε άλλα στοιχεία που επηρεάζουν την τιμή τους (π.χ. μεταφορικά), πώς εξήχθη το ποσοστό αύξησης ύψους 50% της επίμαχης προμήθειας. Ο δε πίνακας που περιλαμβάνεται στο ανωτέρω Πρακτικό, στον οποίο παρατίθενται απλώς οι αναθεωρούμενες τιμές ανά προμηθευόμενο είδος..., δεν περιλαμβάνει τα απαιτούμενα κατά τα ανωτέρω αποδεικτικά στοιχεία, καθόσον δεν προκύπτει ο τρόπος υπολογισμού από την αναθέτουσα Αρχή των αναθεωρημένων τιμών (βλ. και το ... έγγραφο του Γραφείου Προμηθειών του προσφεύγοντος προς το Δ.Σ. αυτού με «Θέμα: ΑΙΤΗΜΑ ΓΙΑ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ», όπου παρατίθεται ο ίδιος πίνακας, χωρίς περαιτέρω ανάλυση). Η απαιτούμενη αιτιολογία ως προς τον τρόπο προσδιορισμού των νέων τιμών δεν προκύπτει ούτε από τα λοιπά στοιχεία του φακέλου. Συγκεκριμένα, από τα προσκομισθέντα τιμολόγια δεν προκύπτουν οι αυξήσεις στις τιμές πρώτων υλών που να δικαιολογούν την αναπροσαρμογή του συμβατικού τιμήματος κατά 50%∙πέραν του ότι σε κάποιες περιπτώσεις τα στοιχεία που προσκομίζονται είναι ελλιπή. Τέλος, όπως έγινε ερμηνευτικώς δεκτό στη σκέψη 5 της παρούσης, η επιχειρούμενη τροποποίηση ουσιωδών όρων της σύμβασης κατά το παρόν στάδιο, δεν δύναται να θεμελιωθεί ούτε στις διατάξεις των άρθρων 200 και 288 του Αστικού Κώδικα, διότι, ανεξαρτήτως του ότι οι τελευταίες δύνανται να ενεργοποιηθούν διορθωτικά μόνον από το δικαστή της σύμβασης κατά την εκτέλεση αυτής, δεν εφαρμόζονται συμπληρωματικώς στις δημόσιες συμβάσεις, στις περιπτώσεις που το ανακύπτον ζήτημα αντιμετωπίζεται από τις ειδικές για την εκτέλεση των συμβάσεων αυτών διατάξεις, όπως είναι εν προκειμένω οι διατάξεις του άρθρου 132 Ν 4412/2016, δυνάμει των οποίων και μόνον μπορεί να τροποποιηθεί μια σύμβαση από την αναθέτουσα αρχή.». Με το σκεπτικό αυτό απορρίφθηκε η προσφυγή ανάκλησης, ενώ με την 1409/2022 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος, το Τμήμα έκρινε ότι συντρέχουν οι όροι της διάταξης του άρθρου 132 παρ. 1γ΄ του Ν 4412/2016 για την τροποποίηση της αρχικής 22554/18.12.2020 σύμβασης και την αυξητική αναπροσαρμογή της τιμής του συμβατικού αντικειμένου.
Συνοψίζοντας, από τις δύο αυτές αποφάσεις προκύπτει καταρχάς ότι είναι θέμα συγκεκριμένης απόδειξης η εξαγωγή του ποσοστού αύξησης της προμήθειας, το βάρος δε απόδειξης το φέρει η αναθέτουσα αρχή, που επικαλείται την αύξηση και ότι το ζήτημα αντιμετωπίζεται από τις ειδικές για την εκτέλεση των συμβάσεων διατάξεις και όχι από τις διατάξεις των άρθρων 200 , 288 και 388 του Αστικού Κώδικα.
3. Τα πρόσφορα αποδεικτικά στοιχεία
Στη συνέχεια με την 1757/2022 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος, αναβλήθηκε η εκδίκαση της και ζητήθηκαν επιπλέον στοιχεία , με το σκεπτικό ότι « καταρχάς, ότι τα επικαλούμενα από το προσφεύγον ... απρόβλεπτα γεγονότα (πόλεμος στην Ουκρανία και συνακόλουθη επίταση της ενεργειακής κρίσης, συνέπειες της πανδημίας COVID-19), καθώς και τα επικαλούμενα στοιχεία αύξησης του κόστους μεταφοράς των προσφερόμενων από την ανάδοχο προϊόντων (βλ. τα ...τιμολόγια), ανάγονται σε χρόνο προγενέστερο της σύναψης και εκτέλεσης της 2/2021(4) σύμβασης, ήτοι ανάγονται στον χρόνο διενέργειας της διαγωνιστικής διαδικασίας» , σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 105 παρ. 3 έως 5 του Ν 4412/2016, όπως ίσχυαν κατά τον κρίσιμο χρόνο. «Ωστόσο, λαμβάνοντας, περαιτέρω, υπόψη ότι τα επικαλούμενα από την προσφεύγουσα απρόβλεπτα γεγονότα είχαν δυναμικό χαρακτήρα και η έκταση των συνεπειών τους δεν μπορούσε πλήρως να προβλεφθεί κατά την αρχική εκδήλωσή τους, το Δικαστήριο κρίνει αναγκαίο να αναβληθεί, κατ` εφαρμογή του άρθρου 328 παρ. 5 του Ν 4700/2020, η έκδοση οριστικής απόφασης, προκειμένου να προσκομιστεί νέα απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου του προσφεύγοντος..., κατόπιν γνωμοδότησης του αρμόδιου οργάνου (βλ. άρθρο 4.5 της 2/2021 διακήρυξης), με την οποία θα τεκμηριώνεται η αναγκαιότητα σύναψης της επίμαχης τροποποιητικής σύμβασης. Ειδικότερα, το προσφεύγον πρέπει να τεκμηριώσει τόσο την ανάγκη αύξησης του συμβατικού τιμήματος, με επίκληση συγκεκριμένων συνεπειών των επικαλούμενων γεγονότων που δεν ήταν δυνατόν να προβλεφθούν πριν τον χρόνο σύναψης της αρχικής σύμβασης (6.6.2022), όσο και το ποσοστό αύξησης του συμβατικού τιμήματος, με βάση πρόσφορα συγκριτικά στοιχεία που να καταδεικνύουν την αύξηση του κόστους αγοράς και μεταφοράς των επίμαχων προϊόντων μετά τον χρόνο σύναψης της αρχικής σύμβασης σε σύγκριση με τα κόστη που ελήφθησαν υπόψη κατά τη διαμόρφωση της οικονομικής προσφοράς της αναδόχου εταιρείας..., όπως, ενδεικτικά: α) οικονομικές προσφορές, συμβάσεις και τιμολόγια πώλησης από τους ...κατασκευαστικούς οίκους ...προς την ανάδοχο εταιρεία, από τα οποία να προκύπτει η τιμή και το νόμισμα πώλησης των προϊόντων, β) συμβάσεις και τιμολόγια μεταφοράς των προϊόντων από τους ανωτέρω κατασκευαστικούς οίκους προς την ανάδοχο εταιρεία, από τα οποία να προκύπτει το είδος και η ποσότητα των μεταφερόμενων προϊόντων και το κόστος μεταφοράς τους, γ) στοιχεία από πιστωτικά ιδρύματα για την ισοτιμία ευρώ και αμερικανικού δολαρίου, δ) στοιχεία μεταβολής του δείκτη τιμών καταναλωτή της κατηγορίας, στην οποία υπάγονται τα επίμαχα προϊόντα, όπως αυτός ανακοινώνεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (πρβλ. άρθρο 7 παρ. 1 του Ν 4965/2022, Α΄ 162).
Περαιτέρω, με την 1831/2022 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος, απορρίφθηκε η προσφυγή ανάκλησης, λόγω ελλιπούς αποδείξεως, με την ακόλουθη αιτιολογία «από τα προσκομισθέντα ενώπιόν του στοιχεία, δεν αποδεικνύεται ότι έχει ανατραπεί η οικονομική ισορροπία της αρχικής ...σύμβασης, μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, και μάλιστα σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας για κάθε είδος, όπως επιδιώκεται με το σχέδιο τροποποιητικής σύμβασης. Ειδικότερα, όπως έγινε δεκτό ...τιμολόγια πώλησης της εταιρείας..., δεν είναι δυνατό να αντληθούν ασφαλή συγκριτικά στοιχεία, από τα οποία να αποδεικνύεται, πέραν πάσης αμφιβολίας, η αύξηση σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας για κάθε είδος της ...σύμβασης. Επιπροσθέτως, με δεδομένο ότι τα από...., τιμολόγια που προσκομίζονται απέχουν χρονικά πλέον των 18 και 14 μηνών, αντίστοιχα, από το χρόνο δημοσίευσης της οικείας διακήρυξης
Σελ. 1140(11.6.2019) και από το χρόνο υποβολής της οικονομικής προσφοράς της αναδόχου (14.7.2019), δεν μπορούν αυτά να θεωρηθούν ως πρόσφορα στοιχεία για την απόδειξη ανατροπής της οικονομικής ισορροπίας της αρχικής σύμβασης (πρβλ., ως προς τα χρονικά ορόσημα για την αναπροσαρμογή τιμών στις συμβάσεις προμηθειών, το μη εφαρμοστέο εν προκειμένω άρθρο 53 παρ. 9α του Ν 4412/2016, όπως η διάταξη αυτή προστέθηκε με το άρθρο 7 παρ. 1 του Ν 4965/2022 ΦΕΚ Α΄ 162). Επίσης, η αύξηση σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας για κάθε είδος της επίμαχης αρχικής σύμβασης δεν δικαιολογείται ούτε από τα προσκομισθέντα από 9.9.2022 και 10.9.2021 δελτία τύπου της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, δοθέντος ότι από τα εν λόγω δελτία προκύπτει θετική μεταβολή του δείκτη της οικείας κατηγορίας «Καύσιμα και λιπαντικά» σε ποσοστό μόλις 21,5% για το χρονικό διάστημα Αύγουστος 2021 - Αύγουστος 2022 και 17,4% για το χρονικό διάστημα Αύγουστος 2020 - Αύγουστος 2021 (πρβλ. παράλληλα το από 10.9.2020 δελτίο τύπου της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, σύμφωνα με το οποίο για το χρονικό διάστημα Αύγουστος 2019 - Αύγουστος 2020 ο δείκτης της κατηγορίας «Καύσιμα και λιπαντικά» παρουσίασε αρνητική μεταβολή -11,9%). Τέλος, ως εκ της γενικότητας του περιεχομένου τους και της παντελούς έλλειψης αναφοράς στην εγχώρια αγορά λιπαντικών, δεν αποτελούν πρόσφορα στοιχεία, για την ανάγκη αύξησης σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας έκαστου είδους, οι εκθέσεις του φορέα ICIS για τις τιμές λιπαντικών διεθνώς για τα έτη 2019 και 2022. Ενόψει αυτών, και δεδομένου ότι η αναθέτουσα Αρχή (ήδη...), αν και φέρει το σχετικό βάρος απόδειξης, δεν απέδειξε το επιδιωκόμενο με το σχέδιο τροποποιητικής σύμβασης ύψος αυξητικής αναπροσαρμογής σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας για κάθε είδος της ...αρχικής σύμβασης, ο λόγος αυτός προσφυγής πρέπει να απορριφθεί.
4. Ο όρος περί αναπροσαρμογής τιμών σε συμβάσεις προμηθειών
Σημαντική ως εξελικτικό βήμα στη νομολογία αυτή, η 2057/2022 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος, στη μείζονα σκέψη της οποίας προστέθηκε το άρθρο 7 του Ν 4965/2022 ( Α΄ 162) για την πρόσθεση όρου περί αναπροσαρμογής τιμών σε συμβάσεις προμηθειών με διάρκεια μεγαλύτερη των δώδεκα μηνών. «Στο άρθρο 53 του Ν 4412/2016 (Α΄ 147), όπως η παράγρ. 9 αυτού τροποποιήθηκε με το άρθρο 7 του Ν 4965/2022 (Α΄ 162/2.9.2022) και η παράγρ. 9α προστέθηκε με το ίδιο άρθρο ορίζεται ότι : «(...) 9. Στις διαδικασίες ανάθεσης δημόσιας σύμβασης προμηθειών, όταν από τα έγγραφα της σύμβασης προβλέπεται διάρκεια της σύμβασης μεγαλύτερη των δώδεκα (12) μηνών, περιλαμβάνεται στα έγγραφα της σύμβασης όρος περί αναπροσαρμογής της τιμής, υπό τους περιορισμούς του άρθρου 132, περί τροποποίησης συμβάσεων κατά τη διάρκειά τους. (...). 9α. Στα έγγραφα της σύμβασης για την αναπροσαρμογή της τιμής εφαρμόζεται ο τύπος: Τ = Τ προσφοράς Χ(1+ΔΤΚ) Όπου ΔΤΚ: ο δείκτης τιμών καταναλωτή της συγκεκριμένης κατηγορίας στην οποία υπάγονται τα αγαθά, όπως έχει ανακοινωθεί από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) για τον μήνα που προηγείται του χρόνου παράδοσης των αγαθών, σε σχέση με τον ίδιο μήνα του έτους κατά το οποίο υποβλήθηκε η προσφορά του οικονομικού φορέα, και ανακοινώνεται σε μηνιαία βάση από το Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων, Τ - προσφοράς: η τιμή της οικονομικής προσφοράς του οικονομικού φορέα στον οποίο ανατίθεται η σύμβαση και Τ: η αναπροσαρμοσμένη τιμή. Η αναπροσαρμογή της τιμής εφαρμόζεται μόνο αν, κατά τον χρόνο παράδοσης των αγαθών, συντρέχουν αθροιστικά οι εξής συνθήκες: α) έχουν παρέλθει δώδεκα (12) μήνες τουλάχιστον από την καταληκτική ημερομηνία υποβολής των προσφορών, που καθορίζεται στα έγγραφα της σύμβασης, β) ο δείκτης τιμών καταναλωτή (ΔΤΚ) είναι μικρότερος από μείον τρία τοις εκατό (-3%) και μεγαλύτερος από τρία τοις εκατό (3%), γ) η αναθέτουσα αρχή διαθέτει τις απαραίτητες πιστώσεις για την εφαρμογή της αναπροσαρμογής της τιμής. Στα έγγραφα της σύμβασης μπορεί να προβλέπεται άλλος τύπος αναπροσαρμογής της τιμής εφόσον αυτός είναι σαφής, συγκεκριμένος, αποτυπώνεται μαθηματικά και αιτιολογείται ειδικά βάσει των ιδιαιτεροτήτων της σύμβασης ή εφόσον οι τιμές των αγαθών υπολογίζονται, βάσει επίσημων τιμών αναφοράς (παρατηρητήρια τιμών). 10. (...)». Περαιτέρω, στο άρθρο 7 παράγρ. 2 του Ν 4965/2022 ορίζεται ότι: «Η παρ. 9α του άρθρου 53 του Ν 4412/2016, όπως προστίθεται με την παρ. 1 του παρόντος, μπορεί να εφαρμόζεται, με απόφαση της αναθέτουσας αρχής, και σε συμβάσεις για προμήθειες που έχουν ήδη ανατεθεί και εκτελούνται κατά την έναρξη ισχύος του παρόντος». Στη συνέχεια αναφέρεται η γνωστή, από την προηγούμενη νομολογία διάταξη του άρθρου 132 του Ν 4412/2016. « Από τον συνδυασμό των ανωτέρω διατάξεων συνάγονται τα εξής: α) η τροποποίηση εκτελούμενων συμβάσεων με σκοπό την αναπροσαρμογή των συμβατικών τιμών είναι κατ’ αρχήν δυνατή μόνο εάν στο οικείο συμβατικό κείμενο έχει περιληφθεί σχετική ρήτρα αναθεώρησης τιμών, υπό τους όρους του άρθρου 132 παρ. 1 περ. α΄ του Ν 4412/2016, β) εάν σε εκτελούμενη σύμβαση ελλείπει η προμνησθείσα ρήτρα, η αναπροσαρμογή τιμών είναι κατ’ αρχήν δυνατή βάσει του άρθρου 132 παρ. 1 περ. γ΄ του Ν 4412/2016, κατά το οποίο επιτρεπτή περίπτωση τροποποίησης σύμβασης προμήθειας αποτελεί, μεταξύ άλλων, αυτή που έχει ως αντικείμενο την αύξηση του συμβατικού τιμήματος σε σχέση με το αρχικά προβλεπόμενο, εφόσον συντρέχουν σωρευτικά, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην περ. γ΄ της παρ. 1 του άρθρου 132 του Ν 4412/2016, οι ακόλουθες προϋποθέσεις: i) Η ανάγκη τροποποίησης προκύπτει από απρόβλεπτες για κάθε επιμελή αναθέτουσα αρχή περιστάσεις, οι οποίες ανέκυψαν κατά την εκτέλεση της σύμβασης. Ως τέτοιες νοούνται πραγματικά γεγονότα, που δεν ανάγονται στον χρόνο κατάρτισης της αρχικής σύμβασης και τα οποία, παρότι ο αρχικός σχεδιασμός, βάσει του οποίου προσδιορίστηκε το αντικείμενο της αρχικής ανάθεσης, υπήρξε κατά το δυνατόν πλήρης και ακριβής, λαμβανομένων υπ’ όψιν των διαθέσιμων μέσων, της φύσης και των χαρακτηριστικών των συγκεκριμένων προς προμήθεια ειδών, των ορθών πρακτικών στον σχετικό τομέα και της ανάγκης διασφάλισης της κατάλληλης σχέσης μεταξύ των πόρων που δαπανώνται για την προετοιμασία της ανάθεσης και της προβλεπόμενης αξίας της, εν τούτοις ήταν αδύνατον να προβλεφθούν από «μια επιμελή δημόσια αρχή». ii) Με την επιχειρούμενη τροποποίηση δεν μεταβάλλεται η συνολική φύση της αρχικής σύμβασης, υπό την έννοια της αλλοίωσης των βασικών παραμέτρων αυτής, και ιδίως με την αντικατάσταση των προς προμήθεια αγαθών με άλλα διαφορετικά. iii) Η οποιαδήποτε αύξηση τιμής δεν υπερβαίνει το 50% του συμβατικού τιμήματος της αρχικής σύμβασης. iv) Η τροποποίηση δεν αποσκοπεί στην αποφυγή εφαρμογής των διατάξεων του Ν 4412/2016 ως προς τις διαδικασίες ανάθεσης των δημοσίων συμβάσεων, γ) ήδη μετά την έναρξη ισχύος του Ν 4965/2022 (2.9.2022),
Σελ. 1141πέραν των ανωτέρω, οι αναθέτουσες αρχές υποχρεούνται να τηρούν επιπλέον προϋποθέσεις για την επιτρεπτή αναπροσαρμογή των συμβατικών τιμών σε εκτελούμενες συμβάσεις, όπως αυτές ορίζονται στο νεοεισαχθέν άρθρο 53 παρ. 9α του Ν 4412/2016. Η υποχρέωση αυτή των αναθετουσών αρχών συνάγεται από την ανάγκη υιοθέτησης αντικειμενικών κριτηρίων για την αναπροσαρμογή των τιμών, η δε παράλληλη εφαρμογή των προπατεθεισών προϋποθέσεων συνάγεται από τη ρητή διατύπωση των νεότερων διατάξεων ότι οι αναπροσαρμογές υπόκεινται στους περιορισμούς του άρθρου 132 του Ν 4412/2016. Οι επιπλέον προϋποθέσεις για τις αναπροσαρμογές τιμών είναι οι εξής: i) εφαρμογή του προβλεπόμενου στη διάταξη γενικού μαθηματικού τύπου, που βασίζεται στη διακύμανση του δείκτη τιμών καταναλωτή για το συγκεκριμένο υπό προμήθεια αγαθό, όπως αυτός ανακοινώνεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή. Ο μαθηματικός αυτός τύπος, πάντως, δύναται να προσαρμόζεται στις ιδιαιτερότητες της σύμβασης, υπό τον όρο της σαφούς μαθηματικής του διατύπωσης και της ειδικής αιτιολογίας του, με τη χρήση επίσημων στοιχείων και τιμών αναφοράς, ii) η παρέλευση δώδεκα τουλάχιστον μηνών από την καταληκτική ημερομηνία υποβολής των προσφορών, iii) ο δείκτης τιμών καταναλωτή να είναι μικρότερος από μείον τρία (-3%) και μεγαλύτερος από τρία τοις εκατόν (3%), ως προς το συγκριμένο προς προμήθεια προϊόν, iv) η αναθέτουσα αρχή αποδεικνύει ότι διαθέτει τις απαραίτητες πιστώσεις για την εφαρμογή της εν λόγω αναπροσαρμογής, καθόσον οι αιτούμενες αναπροσαρμογές δεν δύνανται άνευ άλλου τινός να καλυφθούν από τους οικείους προϋπολογισμούς, δ) Το πλέγμα των ανωτέρω διατάξεων, που παρέχουν τη δυνατότητα τροποποίησης συμβάσεων προμηθειών, πρέπει να ερμηνεύεται στενά, το δε βάρος απόδειξης της συνδρομής των αναφερόμενων σε αυτές ειδικών περιπτώσεων επιτρεπτής τροποποίησης της σύμβασης φέρουν οι αναθέτουσες αρχές που τις επικαλούνται (βλ. ΕλΣυν Έβδ. 1608/2022, 1363/2022 κ.α.), οι οποίες για την τεκμηρίωση του τρόπου υπολογισμού της αιτούμενης από τον αντισυμβαλλόμενο οικονομικό φορέα αναπροσαρμογής και του ύψους αυτής οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τους επίσημους δείκτες και τα δεδομένα που ανακοινώνονται σε τακτική βάση από τις αρμόδιες κρατικές αρχές (πχ μηνιαίες μεταβολές του ΔΤΚ που αναρτώνται στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων - βλ. παρ. Α.6 της με αρ. πρωτ. 95213/5.10.2022 Εγκυκλίου του ως άνω Υπουργείου περί εφαρμογής των παρ. 9 έως 10α του άρθρου 53 του Ν 4412/2016 – ΑΔΑ: 6Μ8Ο46ΜΤΛΡ-ΔΛΓ) και, μόνο επικουρικώς, στοιχεία που αφορούν αποκλειστικά και μόνο στην υπό αναπροσαρμογή σύμβαση (πχ τιμολόγια ενός προμηθευτή), αφού τέτοια στοιχεία δεν παρέχουν τα εχέγγυα αξιοπιστίας και αντικειμενικότητας και κυρίως παρουσιάζουν αποσπασματική εικόνα της ισχύουσας στην αγορά κατάστασης (πρβλ. την αιτιολογική έκθεση του άρθρου 7 του Ν 4965/2022). Εξάλλου, η ενδελεχής τεκμηρίωση της αναπροσαρμογής των συμβατικών τιμών με βάση τα κριτήρια του άρθρου 53 παρ. 9α του Ν 4412/2016 σε συνδυασμό με το άρθρο 132 παρ. 1 περ. γ΄ αυτού αποτρέπει τη μετακύλιση του επιχειρηματικού κινδύνου από τους προμηθευτές στις αναθέτουσες αρχές και περιορίζει τις αυθαίρετες αυξήσεις στο ανώτατο επιτρεπόμενο ύψος (50%).Με τα δεδομένα αυτά και σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά ανωτέρω ..., το Δικαστήριο κρίνει ότι η αιτιολογία του προσφεύγοντος ...για την τροποποίηση της ...αρχικής σύμβασης με την παρεμβαίνουσα δεν είναι νόμιμη. Τούτο διότι η κατά γενικό και αόριστο τρόπο επίκληση της αύξησης του ετήσιου πληθωρισμού σε ποσοστό 12% σε σχέση με το προηγούμενο έτος και παραλλήλως της αύξησης του δείκτη τιμών καταναλωτή στα είδη ένδυσης και υπόδησης σε ποσοστό 4,6% τον Ιούνιο του έτους 2022 σε σύγκριση με τον αντίστοιχο δείκτη του ίδιου μήνα έτους 2021, δεν αρκούν για να τεκμηριώσουν την ανάγκη τροποποίησης των συμβατικών τιμών των προς προμήθεια αγαθών και μάλιστα στο συγκεκριμένο ποσοστό. Τούτο διότι, όπως ορθώς επισημαίνει η προσβαλλομένη, ναι μεν οι απρόβλεπτες περιστάσεις τις οποίες επικαλείται ο προσφεύγων Δήμος, ήτοι η αύξηση των τιμών της ενέργειας και των πρώτων υλών σε παγκόσμια κλίμακα κατά το τρέχον χρονικό διάστημα, συντρέχουν και φέρουν απρόβλεπτο χαρακτήρα υπό την έννοια ότι δεν μπορούσαν να προβλεφθούν από μία επιμελή αναθέτουσα αρχή, πλην ο προσφεύγων ...έχει το βάρος να αποδείξει ότι εξαιτίας των απροβλέπτων αυτών περιστάσεων έχει ανατραπεί η οικονομική ισορροπία της αρχικής σύμβασης, στην οποία απέβλεψαν τα αρχικώς συμβληθέντα μέρη, και μάλιστα υπέρμετρα σε βάρος της προμηθεύτριας αναδόχου εταιρείας. Εν προκειμένω, δοθέντος ότι η προσβαλλομένη διέλαβε ρητές κρίσεις περί την αποδεικτική δύναμη των προσκομισθέντων από την ήδη παρεμβαίνουσα εταιρεία στοιχείων, με τα οποία επιχειρήθηκε να τεκμηριωθεί η αίτουμενη αύξηση των συμβατικών τιμών, και ανεξαρτήτως του ότι στα έγγραφα που ελήφθησαν υπόψη για τη λήψη της απόφασης της Οικονομικής Επιτροπής του προσφεύγοντος περί τροποποίησης των συμβατικών τιμών, δεν διαλαμβάνεται αξιολόγηση ούτε κρίση για τα προσκομισθέντα από την ανάδοχο στοιχεία, δεδομένου δε ότι η παρεμβαίνουσα διατείνεται ότι με τα προσκομισθέντα στοιχεία τεκμηριώνεται η εν λόγω αύξηση, το Δικαστήριο κρίνει ότι τα στοιχεία αυτά δεν επαρκούν για την τεκμηρίωση του ποσοστού της αύξησης. Τούτο προεχόντως διότι από τα προσκομισθέντα τιμολόγια δεν προκύπτει η διαμορφωθείσα , αλλά όλως μερική και αποσπασματική πραγματική συνολική κατάσταση της αγοράς, ήτοι δεν μνημονεύονται επίσημα στοιχεία προερχόμενα από αρμόδιους κρατικούς φορείς ή άλλα συγκριτικά στοιχεία (από παρεμφερείς διαγωνισμούς ή από συμβάσεις που εκτελούνται με δημόσιους φορείς και αφορούν στα ίδια είδη, από επίσημες τιμές των ειδών κλπ παρά μόνο τα παραστατικά ενός αντισυμβαλλόμενου προμηθευτή, του παρεμβαίνοντος, για το εκάστοτε είδος. Επίσης δεν τεκμηριώνεται γιατί η απόκλιση μεταξύ των ποσοστών του ετήσιου πληθωρισμού και του δείκτη τιμών καταναλωτή για τα είδη ένδυσης-υπόδυσης δεν λαμβάνεται υπόψη και δεν αποτυπώνεται στο ποσοστό εγκριθείσας και συμφωνηθείσας αναπροσαρμογής, δοθέντος ότι ο δεύτερος είναι αρκετά χαμηλότερος από τον πληθωρισμό, χωρίς επιπλέον να προκύπτει ο λόγος για τον οποίο τα υπό προμήθεια είδη δεν εντάσσονται στη γενική αυτή κατηγορία αγαθών. Επιπροσθέτως, δεν διαλαμβάνεται οιαδήποτε εκτίμηση και κρίση σχετικά με την παραδοχή ότι η παρεμβαίνουσα εταιρεία δεν δύναται να απορροφήσει την αύξηση των συμβατικών τιμών και ότι -εν τέλει- δεν μετακυλίεται ο επιχειρηματικός της κίνδυνος στην αναθέτουσα αρχή, δοθέντος ότι ελλείπουν, εν προκειμένω, αντικειμενικά και αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με τις λοιπές προσφορές που κατατέθηκαν στον ίδιο διαγωνισμό, το τυχόν προσφερθέν ποσοστό έκπτωσης και τον ανταγωνισμό που αναπτύχθηκε κατά τον σχετικό διαγωνισμό. Ανεξαρτήτως των ανωτέρω παρατηρήσεων σχετικά με την ανεπάρκεια των αποδεικτικών στοιχείων που κατατέθηκαν από την παρεμβαίνουσα και κατέ
Σελ. 1142στησαν αποδεκτά από το προσφεύγον και ενόψει του γεγονότος ότι αυτά ελέγχθηκαν με την προσβαλλόμενη Πράξη σε συνδυασμό με την υποβολή ενώπιον του Τμήματος νέων όμοιων στοιχείων, πρέπει να γίνουν δεκτά τα εξής:.... Η ελλείπουσα αυτή τεκμηρίωση δεν δύναται να συμπληρωθεί ούτε από τα στοιχεία που προσκομίζει η παρεμβαίνουσα και αφορούν στις συμβάσεις με εταιρείες μεταφορών, αφού δεν προκύπτει, το μεν, ότι αφορούν στη μεταφορά των συγκεκριμένων ειδών, το, δε, πρώτο τιμολόγιο ανάγεται σε χρόνο κατά πολύ προγενέστερο της υποβολής στο διαγωνισμό της σχετικής προσφοράς και κυρίως δεν προβάλλεται οιοσδήποτε ισχυρισμός ούτε προκύπτει το ποσοστό του κόστους μεταφοράς επί της αξίας κατασκευής του αγαθού και, συνακόλουθα, και για τους λόγους αυτούς, πέραν της εν γένει έλλειψης αξιοπιστίας τους, δεν μπορεί να γίνουν δεκτά τα στοιχεία αυτά. Συνεπώς, ορθώς κρίθηκε με την προσβαλλόμενη Πράξη ότι κωλύεται η υπογραφή της επίμαχης τροποποιητικής σύμβασης, διότι δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την τροποποίηση της αρχικής σύμβασης ως προς τα προαναφερόμενα ...είδη και την αυξητική αναπροσαρμογή του τιμήματός τους».
5. Η αποκρυστάλλωση της νομολογίας
Με την 2056/2022 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος αποκρυσταλλώνεται η νομολογία. «Το Δικαστήριο κρίνει ότι οι απρόβλεπτες περιστάσεις τις οποίες επικαλείται το προσφεύγον Νοσοκομείο, ήτοι η αύξηση τιμών στην αγορά ενέργειας σε παγκόσμια κλίμακα, καθώς και η αύξηση της τιμής των καυσίμων ειδικότερα, ναι μεν συντρέχουν, και μάλιστα τις περιστάσεις αυτές δεν μπορούσε να προβλέψει, πολλώ μάλλον να επηρεάσει ή να αποφύγει το ανωτέρω νοσοκομείο κατά τον χρόνο προκήρυξης της προμήθειας (βλ. και το 2040/13.4.2022 προαναφερθέν έγγραφο της ΕΑΑΔΗΣΥ). Ωστόσο, το προσφεύγον έχει το βάρος να αποδείξει ότι λόγω των απροβλέπτων αυτών περιστάσεων έχει ανατραπεί η οικονομική ισορροπία της αρχικής σύμβασης, στην οποία απέβλεψαν τα συμβαλλόμενα σ’ αυτή μέρη, και μάλιστα υπέρμετρα σε βάρος της προμηθεύτριας εταιρείας. Όμως, οι σχετικές αόριστες αναφορές στην ... απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου του, με την οποία υιοθέτησε πλήρως τους ισχυρισμούς της αναδόχου εταιρείας, όπως αυτοί διατυπώνονται στα από ...έγγραφα αιτήματά της, για αύξηση κατά 50%, δηλαδή ακριβώς στο ανώτατο επιτρεπόμενο όριο της τιμής του προς προμήθεια είδους, το προσφεύγον Νοσοκομείο, δεν ανταποκρίθηκε στο αποδεικτικό του βάρος. Ειδικότερα, δεν προκύπτει από την ως άνω απόφαση, με αναφορά σε συγκεκριμένα προερχόμενα από αρμόδιους κρατικούς φορείς συγκριτικά αποδεικτικά στοιχεία για την αύξηση του κόστους παραγωγής του προς προμήθεια είδους ή σε άλλα στοιχεία που επηρεάζουν την τιμή του (π.χ. μεταφορικά), πώς εξήχθη το συγκεκριμένο αυτό ποσοστό αύξησης κατά 50% της τιμής του, ενώ τα στοιχεία που συνοδεύουν τα ως άνω έγγραφα αιτήματα της αναδόχου (πίνακες του ΑΔΜΗΕ και του Υπουργείου Ανάπτυξης περί της αύξησης των τιμών πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας και καυσίμων, αντίστοιχα) ναι μεν είναι «επίσημα», προερχόμενα από αρμόδιους κρατικούς φορείς και αντικειμενικά, πλην δεν παρέχουν εξειδικευμένη πληροφόρηση σχετικά με την υιοθετούμενη αναπροσαρμογή, καθώς αποτελούν γενικά στοιχεία που αφορούν στο σύνολο των προμηθευτών και των καταναλωτών. Αντιθέτως, το προσφεύγον όφειλε να τεκμηριώσει τόσο την ανάγκη αύξησης του συμβατικού τιμήματος, με παράθεση συγκεκριμένων επιπτώσεων των επικαλούμενων γεγονότων σ’ αυτό, όσο και το ποσοστό αύξησής του, με βάση πρόσφορα συγκριτικά στοιχεία που να καταδεικνύουν την αύξηση του κόστους παραγωγής και μεταφοράς του επίμαχου προϊόντος μετά τον χρόνο σύναψης της αρχικής σύμβασης σε σύγκριση με τα κόστη που ελήφθησαν υπόψη κατά τη διαμόρφωση της οικονομικής προσφοράς της αναδόχου εταιρείας, τα οποία να έχουν άμεση συνάφεια με το προμηθευόμενο προϊόν. Συναφώς δεν γίνεται οιαδήποτε αναφορά σε επίσημα συγκριτικά στοιχεία π.χ. παρατηρητήρια τιμών, στοιχεία παρεμφερών διαγωνισμών, ώστε να παρουσιάζεται αντικειμενικά η πραγματική εικόνα της συγκεκριμένης αγοράς. Συνακόλουθα, ορθώς κρίθηκε με την προσβαλλόμενη Πράξη ότι κωλύεται η υπογραφή της επίμαχης τροποποιητικής σύμβασης, διότι δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις των διατάξεων του άρθρου 132 παρ. 1 περ. γ΄ του Ν 4412/2016 για την τροποποίηση της αρχικής σύμβασης και την αυξητική αναπροσαρμογή του τιμήματος. Σημειωτέον ότι επί ενδεχόμενης λήψης εκ νέου απόφασης από το Διοικητικό Συμβούλιο του προσφεύγοντος σχετικά με την αναπροσαρμογή εφεξής του συμβατικού τιμήματος για την προμήθεια υγρού οξυγόνου, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι παρατεθείσες στη σκέψη 5 της παρούσας απόφασης διατάξεις και να ελεγχθεί η συνδρομή η μη των προϋποθέσεων που αυτές θέτουν (βλ. ΕλΣυν Έβδ. Τμ. 2057/2022)».
Στην 142/2023 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος, η οποία εκδόθηκε μετά την 1757/2022 αναβλητική απόφαση του Τμήματος, αφού αναφέρθηκε το άρθρο 132 του Ν 4412/2016, όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθρο 22 παρ. 34 του Ν 4441/2016 και έγινε παραπομπή στην ΕλΣυν Έβδομο Τμ. 1831/2022, εισήγαγε στη μείζονα σκέψη το άρθρο 129 του Ν 4412/2016 και την ΕλΣυν Εβδ. Τμ. 1363/2022, πηγαίνοντας ένα βήμα παρακάτω ότι «το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να παρεμβαίνει διορθωτικά στη σύμβαση, αν αυτό δεν επιτεύχθηκε κατά την ενώπιον των διοικητικών οργάνων διαδικασία, καθορίζοντας, ακόμη και κατά παρέκκλιση από τα συμφωνηθέντα, την παροχή και την αντιπαροχή, όταν τούτο επιβάλλεται από την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη. Ήτοι, στις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες συντρέχουν απρόβλεπτες συνθήκες, οι οποίες, αν και δεν συνεπάγονται την εφαρμογή του άρθρου 388 του Αστικού Κώδικα, καθιστούν, εν τούτοις, την παροχή, η οποία οφείλεται από έναν από τους συμβαλλομένους, υπερμέτρως επαχθή και μάλιστα σε βαθμό, ο οποίος υπερβαίνει τον κίνδυνο που μπορεί να αναληφθεί από αυτόν, σύμφωνα προς την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη. Δεν δύναται όμως στις ανωτέρω διατάξεις του Αστικού Κώδικα να θεμελιωθεί η τροποποίηση ουσιωδών όρων της σύμβασης κατά το στάδιο εκτέλεσής της, με συνέπεια την, κατά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των διαγωνιζομένων, ανεπίτρεπτη εκ των υστέρων ανατροπή των όρων, με βάση τους οποίους αναπτύχθηκε κατά το προσυμβατικό στάδιο ο ανταγωνισμός, διαμορφώθηκαν οι προσφορές των διαγωνιζομένων και ανακηρύχθηκε ο ανάδοχος, ήτοι τροποποίησης που θα ενείχε τον κίνδυνο στρέβλωσης του ανταγωνισμού σε βάρος ήδη διαγωνισθέντων ή δυνητικών διαγωνιζομένων». Με βάση τις σκέψεις αυτές, «το Δικαστήριο κρίνει ότι οι απρόβλεπτες περιστάσεις τις οποίες επικαλείται το προσφεύγον..., ήτοι η αύξηση τιμών στις αγορές σε παγκόσμια κλίμακα, λόγω της ενεργειακής κρίσης και του πολέμου στην Ουκρανία, ναι μεν συντρέχουν, και μάλιστα τις περιστάσεις αυτές δεν μπορούσε να προβλέψει, πολ
Σελ. 1143λώ μάλλον να επηρεάσει ή να αποφύγει τούτο, ως Αναθέτουσα Αρχή, κατά τον χρόνο προκήρυξης της προμήθειας (βλ. και το 2040/13.4.2022 προαναφερθέν έγγραφο της ΕΑΑΔΗΣΥ), πλην το προσφεύγον έχει το βάρος να αποδείξει ότι λόγω των απροβλέπτων αυτών περιστάσεων έχει ανατραπεί η οικονομική ισορροπία της αρχικής σύμβασης, στην οποία απέβλεψαν τα συμβαλλόμενα σ’ αυτή μέρη, και μάλιστα υπέρμετρα σε βάρος της προμηθεύτριας εταιρείας. Ωστόσο, η (αρχική) ...απόφαση του ΔΣ του προσφεύγοντος περί αναπροσαρμογής του συμβατικού τιμήματος δεν περιελάμβανε επαρκή αιτιολογία της αναγκαιότητας σύναψης της τροποποιητικής σύμβασης και, ως εκ τούτου, ζητήθηκε από το προσφεύγον, με την 1757/2022 προδικαστική απόφαση του Τμήματος, η προσκόμιση νέας όμοιας με τεκμηρίωση των ανωτέρω στοιχείων. Στο αποδεικτικό αυτό βάρος απέτυχε εκ νέου να ανταποκριθεί το προσφεύγον νοσοκομείο, καθόσον και η (νέα) ...απόφαση του ΔΣ αυτού δεν περιλαμβάνει οποιαδήποτε τεκμηρίωση της αναγκαιότητας αύξησης των συμβατικών τιμών. Τούτο διότι όχι μόνο δεν επικαλείται συγκεκριμένες συνέπειες των ως άνω επικαλούμενων γεγονότων ώστε να δικαιολογείται η αύξηση των συμβατικών τιμών και μάλιστα στο συγκεκριμένο ανώτατο δυνατό ποσοστό (50%), αλλά επιπλέον, δεν προσκομίζονται από την ανάδοχο εταιρεία αποδεικτικά στοιχεία περί του αντιθέτου, αφού αφενός μεν δύο εκ των τεσσάρων τιμολογίων μεταφοράς προϊόντων διά θαλάσσης από την Κίνα είχαν ήδη προσκομιστεί (βλ...) και ληφθεί υπόψη από τα αρμόδια όργανα του προσφεύγοντος (βλ. σημείο ...απόφασης του ΔΣ του), αφετέρου δε οι προαναφερόμενες εκτυπωμένες σελίδες ιστότοπου εφημερίδας δεν πληρούν την τεθείσα από το Τμήμα απαίτηση για την προσκόμιση επίσημων στοιχείων από τραπεζικό ίδρυμα. Πέραν δε τούτων, και ανεξαρτήτως του εάν τα προσκομισθέντα τιμολόγια αποτελούν πρόσφορα μέσα για την απόδειξη της αναγκαιότητας αναπροσαρμογής των συμβατικών τιμών κατά 50%, καθόσον παρουσιάζουν εντελώς αποσπασματική εικόνα της ισχύουσας στην αγορά κατάστασης, δεν προκύπτει κατά πόσο η καταγεγραμμένη αύξηση τιμής των εξόδων μεταφοράς επηρέασε την προσφερθείσα στον διαγωνισμό τιμή των συγκεκριμένων προϊόντων, δεδομένου ότι ουδένα στοιχείο παρέχεται περί του ποσοστού των εξόδων μεταφοράς επί της τελικής συνολικής τιμής των προς προμήθεια αγαθών αυτών. Εξάλλου, ουδέν προσκομίζεται επίσημο στοιχείο σχετικά με τη διακύμανση των τιμών των επίμαχων ειδών, πρόσφορο να αποδείξει το ύψος της αναπροσαρμογής (π.χ. παρατηρητήριο τιμών προμήθειας ειδών από άλλα νοσοκομεία), ενώ ουδεμία τεκμηρίωση σε σχέση με την αύξηση της ισοτιμίας δολαρίου – ευρώ παρέχεται και με ποιο τρόπο αυτή επηρέασε και, μάλιστα, ανέτρεψε σε βάρος της αναδόχου την οικονομική ισορροπία της υπό τροποποίηση σύμβασης. Συνακόλουθα, ορθώς κρίθηκε με την προσβαλλόμενη Πράξη ότι κωλύεται η υπογραφή της επίμαχης τροποποιητικής σύμβασης, διότι δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις των διατάξεων του άρθρου 132 παρ. 1 περ. γ΄ του Ν 4412/2016 για την τροποποίηση της αρχικής σύμβασης και την αυξητική αναπροσαρμογή του τιμήματος. Σημειωτέον ότι επί ενδεχόμενης λήψης εκ νέου απόφασης από το Διοικητικό Συμβούλιο του προσφεύγοντος σχετικά με την αναπροσαρμογή εφεξής του συμβατικού τιμήματος για την προμήθεια των επίμαχων ειδών, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διατάξεις του άρθρου 53 του Ν 4412/2016, όπως ισχύουν μετά από την μερική αντικατάστασή τους με το άρθρο 7 του Ν 4965/2022 (Α΄ 162) και να ελεγχθεί η συνδρομή η μη των προϋποθέσεων που αυτές θέτουν (βλ. ΕλΣυν Έβδ. Τμ. 2057/2022)».
6. Η παγιοποίηση της νομολογίας με την απόφαση της Ολομέλειας
Το θέμα αυτό, όπως ήταν αναμενόμενο, απασχόλησε την Ολομέλεια του Δικαστηρίου.
Με την 303/2023 απόφαση της Β Ελάσσονας Ολομέλειας, μετά από προσφυγή αναθεώρησης κατά της ..., κρίθηκε ότι η αιτιολογία της ....απόφασης της Οικονομικής Επιτροπής του προσφεύγοντος Δήμου ως προς το επιδιωκόμενο με την ελεγχόμενη τροποποιητική σύμβαση ύψος αυξητικής αναπροσαρμογής σε ποσοστό 50% της τιμής μονάδας κάθε είδους της ...αρχικής σύμβασης δεν είναι νόμιμη. Τούτο διότι τόσο τα στοιχεία που έλαβε υπόψη της η ανωτέρω απόφαση, όσο και αυτά που μεταγενέστερα υποβλήθηκαν ενώπιον του Τμήματος, δεν αρκούν για να τεκμηριώσουν την ανάγκη τροποποίησης των συμβατικών τιμών για τα επιμέρους είδη της κατηγορίας ...της σύμβασης σε ποσοστό 50%, κατά τις ορθές κρίσεις της προσβαλλόμενης. Τέλος, ανεξαρτήτως των ανωτέρω κρίσεων, το αίτημα του προσφεύγοντος περί προσδιορισμού από το Δικαστήριο της αυξητικής αναπροσαρμογής της τιμής μονάδος εκάστου είδους της αρχικής σύμβασης σε ποσοστό 38,9%, είναι απαράδεκτο, διότι το Δικαστήριο στερείται της αρμοδιότητος, κατά την έρευνα προσφυγής αναθεώρησης (άρθρο 329 Ν 4700/2020), να προβεί πρωτογενώς σε τέτοιο προσδιορισμό, καθόσον τούτο ανήκει στην αρμοδιότητα των διοικητικών οργάνων της αναθέτουσας Αρχής (πρβλ. ΕλΣυν. 1311/2022 σκ. 15, Τμ. Μείζ. - Επταμ. Σύνθ. 539/2020 σκ. 28).»...» Επίσης, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι επί ενδεχόμενης λήψης εκ νέου απόφασης από την Οικονομική Επιτροπή του προσφεύγοντος σχετικά με την αναπροσαρμογή εφεξής του συμβατικού τιμήματος των επίμαχων ειδών της 30106/14.12.2020 σύμβασης, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι παρατεθείσες στη σκέψη 5 της παρούσας απόφασης διατάξεις και να ελεγχθεί η συνδρομή ή μη των προϋποθέσεων που αυτές θέτουν, συνεκτιμώντας τυχόν εκδοθείσες κανονιστικές διατάξεις και εγκυκλίους του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων (βλ. ενδεικτ. την 95213/5.10.2022 με ΑΔΑ 6Μ8Ο46ΜΤΛΡ-ΔΛΓ εγκύκλιο κ.ά.), με τις οποίες δίδονται ακριβείς οδηγίες προς τις αναθέτουσες αρχές ως προς τον τρόπο εφαρμογής του μαθηματικού τύπου που αναφέρεται στις ανωτέρω διατάξεις».
7. Η τροποποίηση των συμβάσεων υπηρεσιών
Συνεχίζοντας χρονολογικά την επισκόπηση της νομολογίας για το θέμα αυτό, στην 536/2023 απόφαση « το Δικαστήριο κρίνει ότι ελεγχόμενες τροποποιήσεις είναι νόμιμες, καθώς στην προκειμένη περίπτωση συντρέχουν όλες οι προϋποθέσεις αυτοτελούς εφαρμογής της παρ. 1 περ. γ΄ του άρθρου 132 του Ν 4412/2016 και όχι σε συνδυασμό με τις διατάξεις 388 και 288 ΑΚ, όπως ισχυρίζεται η δεύτερη προσφεύγουσα (βλ. ΕλΣυν Εβδ. Τμ. 1363/2022 σκ. 5 όπου και περαιτέρω νμλγ). Ειδικότερα, ναι μεν τα επικαλούμενα από τις προσφεύγουσες απρόβλεπτα γεγονότα (πόλεμος στην Ουκρανία και συνακόλουθη επίταση της ενεργειακής κρίσης, συνεχιζόμενες συνέπειες της πανδημίας COVID-19), τα οποία, άλλωστε, ουδέποτε αμφισβήτησε και το ..., καθώς και τα επικαλούμενα στοιχεία αύξησης των επιμέρους στοιχείων που διαμορφώ
Σελ. 1144 νουν το κόστος παροχής των ανατεθεισών υπηρεσιών ανάγονται σε χρόνο προγενέστερο της σύναψης και εκτέλεσης των ήδη από 28.11.2022 συναφθεισών αρχικών συμβάσεων, ήτοι ανάγονται στον διαδραμόντα κατά τη διενέργεια της διαγωνιστικής διαδικασίας χρόνο και συγκεκριμένα εκκίνησαν μετά από την υποβολή των προσφορών, εντούτοις, τα ίδια αυτά γεγονότα είχαν δυναμικά εξελισσόμενο χαρακτήρα με αποτέλεσμα τη διατάραξη της εφοδιαστικής αλυσίδας λόγω της υπέρμετρης αύξησης του κόστους της ενέργειας και των πρώτων υλών με δυσμενείς κλιμακούμενες συνέπειες στην αγορά που εκτείνονται σημαντικά σε βάθος χρόνου, καταλαμβάνοντας και τον χρόνο που μεσολάβησε από την σύναψη της αρχικής σύμβασης έως και την έγκριση της τροποποίησης αυτής γεγονότα εκ φύσεως ασυνήθιστα και μη δυνάμενα να προβλεφθούν πλήρως κατά την αρχική εκδήλωσής του από την αναθέτουσα Αρχή (πρβλ. ΕλΣυν. αποφ. Εβδ. Τμ. 1757/2022, σκ. 19 ). Περαιτέρω, το ζητούμενο από έκαστη των προσφευγουσών ποσοστό αύξησης άλλωστε τεκμηριώνεται επαρκώς και, ως εκ τούτου, παρίσταται εύλογο, ανάλογο των αυξήσεων στις τιμές που διαμορφώνεται πλέον το κόστος παροχής εκ μέρους τους των συγκεκριμένων υπηρεσιών υπό τις τρέχουσες περιστάσεις και διαμορφωθείσες συνθήκες της αγοράς, όπως προκύπτει και από τα έγγραφα στοιχεία που προσκόμισαν οι προσφεύγουσες, λαμβανομένων υπόψη και των συντελεσθεισών κατά τον ίδιο χρόνο αυξήσεων του κατώτατου μισθού, ενώ, περαιτέρω, δεν χωρεί εν προκειμένω χρήση του μαθηματικού τύπου που προβλέφθηκε με την προσθήκη της παρ. 9α στο άρθρο 53 Ν 4412/2016 (με την παρ. 1 του άρθρου 7 Ν 4965/2022, Α΄ 162) για την αναπροσαρμογή του συμβατικού τιμήματος, καθώς αυτός τυγχάνει εφαρμογής αποκλειστικά στις συμβάσεις προμηθειών αγαθών. Επίσης, με την εν λόγω τροποποίηση, η οποία αποσκοπεί στον εξορθολογισμό και μόνο του κόστους των παρεχόμενων υπηρεσιών εκ μέρους των αναδόχων και στην αποκατάσταση της οικονομικής ισορροπίας των αρχικών συμβάσεων στο απολύτως απαραίτητο μέτρο, δεν μεταβάλλεται η συνολική φύση αυτών, ενώ η αυξητική αναπροσαρμογή των τιμών μονάδας των υπό εκτέλεση υπηρεσιών σε ποσοστό 21,5% και 16,49%, αντίστοιχα, που επέρχεται με την ανωτέρω τροποποίηση δεν υπερβαίνει το 50% της αξίας των αρχικών συμβάσεων. Συνακόλουθα, δεν συντρέχει ο διατυπωθείς με την προσβαλλόμενη Πράξη σχετικός διακωλυτικός λόγος υπογραφής των ελεγχόμενων τροποιητικών συμβάσεων, υπό την αυτονόητη προϋπόθεση ότι το ...μπορεί να εξασφαλίσει τις απαραίτητες πιστώσεις για την εν λόγω αύξηση του συμβατικού τιμήματος των αρχικών συμβάσεων. Εξάλλου, όσα αναφέρονται στην προσβαλλόμενη περί της δυνατότητας της αναθέτουσας Αρχής να ματαιώσει το διαγωνισμό, σύμφωνα με τις προβλέψεις του άρθρου 106 του Ν 4412/2016, εκκινώντας στη συνέχεια νέα διαδικασία ανάθεσης, είναι αλυσιτελή, δοθέντος ότι η εφαρμογή του άρθρου αυτού αφορά το στάδιο της διαγωνιστικής διαδικασίας προ της υπογραφής των οικείων συμβάσεων με τους αναδόχους, η νομιμότητα του οποίου ελέγχθηκε από τον Επίτροπο και ήδη καλύπτεται από την οριστικότητα των κρίσεων που διατυπώθηκαν με την 7/2022 μη διακωλυτική της υπογραφής των αρχικών συμβάσεων Πράξη του».

8. Η συμμόρφωση της αναθέτουσας αρχής και η εφαρμογή του μαθηματικού τύπου
Τέλος, έχει ενδιαφέρον και η 678/2023 απόφαση του Εβδόμου Τμήματος , όπου «Η υπό κρίση προσφυγή ανάκλησης νομίμως επανεισάγεται για συζήτηση, μετά τη συμπλήρωση των στοιχείων του φακέλου της υπόθεσης σε συμμόρφωση με όσα διατάχθηκαν με την 444/2023 μη οριστική απόφαση» και «λαμβανομένων υπόψη των προσκομισθέντων στην παρούσα διαδικασία εγγράφων, το Δικαστήριο κρίνει ότι προσφεύγον δημοτικό νομικό πρόσωπο τήρησε τις προβλεπόμενες στα άρθρα 132 παρ. 1 περιπτ, γ΄και 53 παρ. 9 και 9 α του Ν 4412/2016 προϋποθέσεις, όπως αυτές αναλυτικά παρατίθενται στην αναβλητική απόφαση του Τμήματος (βλ. σκ. ...), ως προς την τροποποίηση της 6874/15.6.2021 αρχικής σύμβασης με αυξητική αναπροσαρμογή των συμβατικών τιμών των υπό προμήθεια ειδών (υπολειπόμενες ποσότητες), καθώς, όπως ζητήθηκε με την απόφαση αυτή, προσδιόρισε εκ νέου το ποσοστό αναπροσαρμογής της συμβατικής τιμής των υπό προμήθεια ειδών με την ακριβή εφαρμογή του προβλεπόμενου στην παράγραφο 9α του άρθρου 53 του Ν 4412/2016 μαθηματικού τύπου, εισάγοντας τον ΔΤΚ, όπως αυτός ίσχυε για τον μήνα Δεκέμβριο για τα έτη 2019 και 2022, κατά τα οριζόμενα στην 121193/14.12.2022 (ΑΔΑ: ΨΣΣΕ46ΜΤΛΡ-ΑΓ9) εγκύκλιο του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων».
9. Επίλογος
Από αυτήν την όσο το δυνατόν λεπτομερή αναδρομή στις αποφάσεις του Εβδόμου Τμήματος και αυτήν της Ολομέλειας του Δικαστηρίου παρατηρούμε ότι απαιτείται αυστηρή απόδειξη από την αναθέτουσα αρχή για την αύξηση των τιμών και όχι αόριστη επίκληση ή ελλειπή τεκμηρίωση, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της ενεργειακής κρίσης, τα οποία αποτελούν μεν απρόβλεπτες περιστάσεις, κοινώς γνωστές αλλά η επίδρασή τους σε κάθε συγκεκριμένη σύμβαση πρέπει να αποδεικνύεται από συγκεκριμένα πρόσφορα στοιχεία. Η νομολογιακή αυτή τάση συμπλέει με τη νομοθετική βούληση, μετά την εισαγωγή του άρθρου 7 του Ν 4965/2022 ( Α΄162) για την πρόσθεση όρου περί αναπροσαρμογής τιμών σε συμβάσεις προμηθειών με διάρκεια μεγαλύτερη των δώδεκα μηνών, δικαιολογητικός λόγος της οποίας αποτελεί το ότι δεν πρέπει να μετακυλίεται ο επιχειρηματικός κίνδυνος της αναδόχου εταιρείας στην αναθέτουσα αρχή, άνευ ετέρου. Επισημαίνεται δε στη νομολογία αφενός ότι «επί ενδεχόμενης λήψης εκ νέου απόφασης από το Διοικητικό Συμβούλιο του προσφεύγοντος σχετικά με την αναπροσαρμογή εφεξής του συμβατικού τιμήματος για την προμήθεια των επίμαχων ειδών, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διατάξεις του άρθρου 53 του Ν 4412/2016, όπως ισχύουν μετά από την μερική αντικατάστασή τους με το άρθρο 7 του Ν 4965/2022 (Α΄ 162) και να ελεγχθεί η συνδρομή η μη των προϋποθέσεων που αυτές θέτουν», αφετέρου ότι το Δικαστήριο δεν έχει την αρμοδιότητα να προβεί πρωτογενώς σε αυξητική αναπροσαρμογή. Σε ένα δεύτερο επίπεδο όμως, αναφύεται και το θέμα της δύσκολης και μακροχρόνιας τελεσφόρησης των διαγωνιστικών διαδικασιών, το οποίο επιτείνεται όταν μεσολαβεί μία κρίση, γεγονός ιδιαίτερο συνηθισμένο την τελευταία δεκαπενταετία.
anchor link
Εγγραφήκατε επιτυχώς στο newsletter!
Η εγγραφή στο newsletter απέτυχε. Παρακαλώ δοκιμάστε αργότερα.
Αρθρογραφία, Νομολογία ή Σχόλια | Άμεση ανάρτηση | Επώνυμη ή ανώνυμη | Προβολή σε χιλιάδες χρήστες σε όλη την Ελλάδα